Αξιοποιώντας την ευρωπαϊκή ισχύ{CR}

Οι γεωπολιτικές αναταραχές που αντιμετωπίζουμε σήμερα υπογραμμίζουν την επείγουσα ανάγκη να βρει η Ευρωπαϊκή Ενωση τον δρόμο της σε έναν κόσμο που χαρακτηρίζεται όλο και περισσότερο από την πολιτική της ωμής δύναμης. Πρόκειται για έναν κόσμο γεωστρατηγικού ανταγωνισμού, στο πλαίσιο του οποίου ορισμένοι ηγέτες δεν έχουν ενδοιασμούς να χρησιμοποιούν βία και όπου οικονομικά και άλλα μέσα χρησιμοποιούνται ως όπλα. Οι Ευρωπαίοι πρέπει να προσαρμόσουμε την αντίληψή μας για τον κόσμο ώστε να τον αντιμετωπίζουμε όπως είναι και όχι όπως θα θέλαμε να είναι. Για να μην είμαστε οι χαμένοι από τον ανταγωνισμό ΗΠΑ – Κίνας, πρέπει να μάθουμε και πάλι τη γλώσσα της ισχύος και να δούμε τους εαυτούς μας ως κορυφαίο γεωστρατηγικό παράγοντα.

Η πρόκληση αυτή ίσως, εκ πρώτης όψεως, να φαίνεται δύσκολο να αντιμετωπιστεί. Εξάλλου, η ΕΕ ιδρύθηκε για να καταργήσει την πολιτική της ισχύος. Οικοδομεί την ειρήνη και το κράτος δικαίου, διαχωρίζοντας τη σκληρή ισχύ από την οικονομία, τη θέσπιση κανόνων και την ήπια ισχύ. Θεωρήσαμε ότι η πολυμερής προσέγγιση, ο ανοικτός χαρακτήρας και η αμοιβαιότητα ήταν το καλύτερο πρότυπο όχι μόνο για την ήπειρό μας αλλά και για τον υπόλοιπο κόσμο.

Τα πράγματα εξελίχθηκαν όμως με διαφορετικό τρόπο. Δυστυχώς, είμαστε αντιμέτωποι με μια πιο σκληρή πραγματικότητα όπου πολλοί παράγοντες είναι έτοιμοι να κάνουν χρήση βίας για να πετύχουν τους στόχους τους. Κάθε μέρα βλέπουμε να χρησιμοποιούνται οικονομικά εργαλεία, ροές δεδομένων, τεχνολογίες και εμπορικές πολιτικές για στρατηγικούς σκοπούς.

Πώς αντιμετωπίζει η Ευρώπη αυτόν τον νέο κόσμο; Πολλοί υποστηρίζουν ότι η εξωτερική πολιτική της ΕΕ δεν θα επιτύχει ποτέ, διότι η Ευρώπη είναι υπερβολικά αδύναμη και διχασμένη. Είναι βέβαια αλήθεια ότι εάν τα κράτη μέλη διαφωνούν ως προς τους βασικούς άξονες δράσης, πλήττεται η συλλογική μας αξιοπιστία. Μερικές φορές, συμφωνούμε μόνο ως προς την έκφραση των ανησυχιών μας, αλλά ελάχιστα ως προς το τι πρέπει να κάνουμε. Με κανόνες ομοφωνίας είναι δύσκολο να επιτευχθούν συμφωνίες σε διχαστικά ζητήματα και ελλοχεύει πάντα ο κίνδυνος παράλυσης.

Η Ευρώπη πρέπει να αποφύγει τόσο την παραίτηση όσο και τη διασπορά. Παραίτηση σημαίνει να θεωρείς ότι τα προβλήματα του κόσμου είναι πάρα πολλά ή πολύ απόμακρα για να απασχολούν όλους τους Ευρωπαίους. Για μια κοινή στρατηγική νοοτροπία είναι σημαντικό όλοι οι Ευρωπαίοι να αντιληφθούν ότι δεν μπορεί να γίνεται διαχωρισμός των απειλών για την ασφάλεια. Το να πιστεύει κανείς ότι η Λιβύη και το Σαχέλ αφορούν μόνο τις χώρες της Μεσογείου είναι εξίσου παράλογο με το να θεωρεί ότι η ασφάλεια των χωρών της Βαλτικής αφορά μόνο την Ανατολική Ευρώπη.

Η διασπορά συνίσταται στην επιθυμία συμμετοχής παντού, στην έκφραση ανησυχιών ή καλής θέλησης, σε συνδυασμό με τη χρηματοδότηση της ανθρωπιστικής βοήθειας ή τη βοήθεια για την ανασυγκρότηση. Σαν οι μεγάλες δυνάμεις να μπορούν να προκαλούν ζημιές ατιμωρητί, ενώ ο ρόλος της ΕΕ να είναι να πληρώνει πάντα τον λογαριασμό. Πρέπει να είμαστε σαφείς όσον αφορά τους πολιτικούς μας στόχους και το πλήρες φάσμα των ικανοτήτων μας.

Με την αξιοποίηση της ευρωπαϊκής εμπορικής και επενδυτικής πολιτικής, της οικονομικής ισχύος, της διπλωματικής παρουσίας, των ικανοτήτων θέσπισης κανόνων και της αύξησης των μέσων ασφάλειας και άμυνας, διαθέτουμε πολλά μέσα επιρροής. Το πρόβλημα της Ευρώπης δεν είναι η έλλειψη ισχύος. Το πρόβλημα είναι η έλλειψη πολιτικής βούλησης για τη συγκέντρωση των δυνάμεών της ώστε να εξασφαλιστεί η συνοχή και να μεγιστοποιηθεί ο αντίκτυπός τους.

Η διπλωματία δεν μπορεί να επιτύχει εάν δεν υποστηρίζεται από δράση. Για να διατηρηθεί η εύθραυστη εκεχειρία στη Λιβύη, πρέπει να στηρίξουμε το εμπάργκο όπλων. Εάν θέλουμε να επιβιώσει η πυρηνική συμφωνία με το Ιράν, πρέπει να εξασφαλίσουμε ότι το Ιράν θα έχει όφελος εάν συμμορφωθεί και πάλι πλήρως. Εάν θέλουμε τα Δυτικά Βαλκάνια να επιτύχουν την πορεία της συμφιλίωσης και των μεταρρυθμίσεων, πρέπει να προσφέρουμε μια αξιόπιστη διαδικασία προσχώρησης στην ΕΕ, η οποία θα αποφέρει πρόσθετα οφέλη. Εάν επιθυμούμε την ειρήνη μεταξύ των Ισραηλινών και των Παλαιστινίων, πρέπει να υποστηρίξουμε μια λύση μέσω διαπραγματεύσεων που θα συμφωνηθεί από όλες τις πλευρές, με βάση το διεθνές δίκαιο. Εάν δεν θέλουμε να επικρατήσουν η ανομία και η ανασφάλεια στην περιοχή του Σαχέλ της Αφρικής, πρέπει να διευρύνουμε τη δέσμευσή μας. Αυτά όλα είναι παραδείγματα στα οποία τα κράτη μέλη πρέπει να αναλάβουν τις ευθύνες τους.

Πέρα από την αντιμετώπιση των κρίσεων στις γειτονικές χώρες της Ευρώπης, υπάρχουν δύο άλλες βασικές προτεραιότητες:

Πρώτον, η ΕΕ πρέπει να χαράξει μια νέα, ολοκληρωμένη στρατηγική για την Αφρική και με την Αφρική, τη γειτονική μας ήπειρο. Πρέπει να έχουμε φιλόδοξους στόχους και να χρησιμοποιήσουμε τις πολιτικές μας για το εμπόριο, την καινοτομία, την κλιματική αλλαγή, τον κυβερνοχώρο, την ασφάλεια, τις επενδύσεις και τη μετανάστευση, ώστε να δώσουμε περιεχόμενο στη ρητορική μας περί ισότιμων εταίρων.

Δεύτερον, πρέπει να πάρουμε στα σοβαρά την αναζήτηση αξιόπιστων προσεγγίσεων για την αντιμετώπιση των σημερινών παγκόσμιων στρατηγικών παραγόντων: των Ηνωμένων Πολιτειών, της Κίνας και της Ρωσίας. Αν και διαφέρουν από πολλές απόψεις, και οι τρεις εφαρμόζουν τη σύνδεση ζητημάτων και την πολιτική ισχύος. Η απάντησή μας θα πρέπει να είναι διαφοροποιημένη και διαβαθμισμένη, αλλά ξεκάθαρη και ικανή να υπερασπιστεί τις ενωσιακές αξίες και συμφέροντα, καθώς και τις συμφωνημένες διεθνείς αρχές.

Τίποτα από αυτά δεν θα είναι εύκολο και ούτε θα επιτευχθούν όλα κατά το τρέχον έτος. Ωστόσο, οι πολιτικές μάχες κερδίζονται ή χάνονται ανάλογα με τον τρόπο με τον οποίο δίνονται. Το 2020 θα πρέπει να αποτελέσει το έτος κατά το οποίο η Ευρώπη θα κινηθεί με μια γεωπολιτική προσέγγιση, σταματώντας να δρα ως παίκτης που αναζητά την ταυτότητά του.

Ο Josep Borrell είναι ύπατος εκπρόσωπος της ΕΕ για θέματα εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας και αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής