Οι επιπτώσεις της ακτινοβολίας στο μικροσκόπιο

Η ακτινοβολία – φυσική και τεχνητή – είναι ένα θέμα που απασχολεί ολοένα και περισσότερο τόσο την επιστημονική κοινότητα όσο και τους πολίτες, σχετικά με τις πιθανές επιπτώσεις στη δημόσια υγεία. Στο πλαίσιο αυτό, η Αννα Μαστοράκου, πυρηνική ιατρός και πρόεδρος του Ιατρικού Συλλόγου Πάτρας, αναλύει τις πηγές ακτινοβολίας, ξεδιαλύνει τους μύθους και δίνει πρακτικές συμβουλές για την προστασία του πληθυσμού.

«Ζούμε σε μια “θάλασσα” ακτινοβολίας, που προέρχεται από φυσικές και από τεχνητές πηγές. Οι φυσικές πηγές περιλαμβάνουν την κοσμική ακτινοβολία που πηγάζει κυρίως από τον Ηλιο, τη γήινη ακτινοβολία και την εσωτερική ακτινοβολία μέσα στο ανθρώπινο σώμα» διαπιστώνει η ειδικός. Οπως η ίδια εξηγεί, περίπου το 85% της ακτινοβολίας που δεχόμαστε είναι φυσική, με κύριο εκπρόσωπο το ραδόνιο (40%-55% ανάλογα με την περιοχή της Γης), και 15% τεχνητή. Η τεχνητή ακτινοβολία αφορά τη ραδιενέργεια που παράγεται από ιατρικές πηγές και την πυρηνική βιομηχανία. Οι ακτινοβολίες διακρίνονται σε ιοντίζουσες και μη ιοντίζουσες. Η ιοντίζουσα ακτινοβολία είναι υψηλής ενέργειας, ικανή να ιοντίσει άτομα και μόρια και να σπάσει τους χημικούς δεσμούς με επιβλαβή δράση στο DNA των ζωντανών οργανισμών.

Ραδόνιο: η αόρατη απειλή στα σπίτια. Το ραδόνιο (⁸⁶Rn) παράγει ιοντίζουσα ακτινοβολία και είναι ένα ραδιενεργό, άχρωμο, άοσμο, άγευστο ευγενές αέριο, το οποίο βρίσκεται στο έδαφος και στα πετρώματα της Γης, καθώς και στα οικοδομικά υλικά. Εμφανίζεται στη φύση σε μικρές ποσότητες ως διάσπαση του ουρανίου και του ραδίου. Το ραδόνιο που εκλύεται από το έδαφος και τα οικοδομικά υλικά εισέρχεται στο εσωτερικό των κτιρίων μέσω μικρορωγμών στα τσιμεντένια δάπεδα, στους τοίχους, στα πατώματα, στους σωλήνες ύδρευσης και αποχέτευσης κ.λπ. Το ραδόνιο είναι ένας ρύπος που επηρεάζει την ποιότητα του αέρα εσωτερικού χώρου παγκοσμίως. Τα θυγατρικά ισότοπα του ραδονίου επικάθονται στο πνευμονικό επιθήλιο και επιδημιολογικές μελέτες έχουν δείξει σαφή σχέση μεταξύ της αναπνοής υψηλών συγκεντρώσεων ραδονίου και της συχνότητας εμφάνισης καρκίνου του πνεύμονα, με καταγραφή 21.000 θανάτων στις ΗΠΑ ανά έτος. Ανευρίσκεται σε σπίτια, ιαματικές πηγές, σπήλαια, ορυχεία και υπόγειους χώρους εργασίας με υψηλότερες τιμές συγκέντρωσης κατά τη διάρκεια της νύχτας και κατά τους χειμερινούς μήνες.

Το ραδόνιο αποτελεί παγκοσμίως την πιο σημαντική πηγή έκθεσης του πληθυσμού σε ιοντίζουσες ακτινοβολίες. Κατατάσσεται από τον ΠΟΥ στην ίδια κατηγορία με το τσιγάρο. Σύμφωνα με την Ελληνική Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας (ΕΕΑΕ), η μέση ετήσια συγκέντρωση ραδονίου στην Ελλάδα είναι περίπου 55 Bq/m3, με μέση δόση ακτινοβολίας στον πληθυσμό μικρότερη των 2 mSv ετησίως. Απαραίτητα μέτρα προφύλαξης είναι η κατάλληλη μόνωση της θεμελίωσης και ο καλός εξαερισμός του εσωτερικού των οικιών ή κτιρίων. Μέτρηση των επιπέδων ραδονίου διενεργεί η ΕΕΑΕ κατόπιν σχετικού αιτήματος.

Ραδιενεργό πολώνιο: η αόρατη απειλή στον καπνό. Στον καπνό περιέχεται ραδιενεργό ²¹⁰Po που εκπέμπει ιοντίζουσα ακτινοβολία με τη μορφή σωματιδίων άλφα με ημίσεια ζωή Τ_1/2 = 138,4 ημέρες (χρόνος υποδιπλασιασμού ακτινοβολίας). Το ²¹⁰Po είναι ένας σημαντικός μολυντής στο περιβάλλον, που συγκεντρώνεται κυρίως στα θαλασσινά και στα φύλλα του καπνού. Είναι επίσης εξαιρετικά τοξικό για τον άνθρωπο ως αποτέλεσμα της έντονης ραδιενέργειάς του και του μεγάλου χρόνου ημιζωής του. Κατά τη διάρκεια του καπνίσματος το ²¹⁰Po απορροφάται από το βρογχικό σύστημα και οι πνεύμονες εκτίθενται σε σημαντική ακτινοβολία, η οποία προστίθεται στη βλαπτική δράση των άλλων τοξινών του καπνού δημιουργώντας ένα ιδιαίτερα βλαπτικό μείγμα.

Οι σημαντικότερες καπνοβιομηχανίες ανακάλυψαν ότι το πολώνιο επικάθεται στα φύλλα του καπνού και για περισσότερα από 40 χρόνια προσπάθησαν αλλά απέτυχαν να απομακρύνουν τη ραδιενεργό ουσία από τα προϊόντα καπνού. Υπάρχουν μελέτες που εκτιμούν ότι το κάπνισμα 1,5 πακέτου την ημέρα εκθέτει έναν καπνιστή σε μια δόση ακτινοβολίας ισοδύναμη με 300 ακτινογραφίες θώρακος τον χρόνο.

Τεχνητό μαύρισμα και καρκίνος του δέρματος. Οι λαμπτήρες μηχανημάτων τεχνητού μαυρίσματος εκπέμπουν υπεριώδη ακτινοβολία, η οποία βρίσκεται στο όριο της ιοντίζουσας και μη ιοντίζουσας ακτινοβολίας στο ηλεκτρομαγνητικό φάσμα. Οι σύγχρονοι λαμπτήρες εκπέμπουν ακτινοβολία UVA και UVB, αλλά η ένταση της UVA μπορεί να είναι έως και 15 φορές ισχυρότερη από την ηλιακή ακτινοβολία, γεγονός πρωτόγνωρο για το ανθρώπινο είδος. Η Διεθνής Επιτροπή για την Ερευνα στον Καρκίνο (IARC) του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (WHO) έχει χαρακτηρίσει την υπεριώδη ακτινοβολία, τόσο την ηλιακή όσο και αυτή που εκπέμπεται από τους λαμπτήρες των μηχανημάτων τεχνητού μαυρίσματος, «καρκινογενή» για τον άνθρωπο, διότι προκαλεί καρκίνο του δέρματος και μελάνωμα.

Τα κινητά τηλέφωνα, αλλά και οι κεραίες κινητής τηλεφωνίας

Οι ραδιοσυχνότητες εκπέμπουν μη ιοντίζουσα ακτινοβολία με αποδεδειγμένα θερμικά αποτελέσματα στον χρήστη. Πολυκεντρικές επιδημιολογικές μελέτες με 15ετή δεδομένα έχουν βρει κάποια αύξηση στη στατιστική συσχέτιση μεταξύ βαριάς χρήσης κινητού τηλεφώνου και ανάπτυξης καρκίνου εγκεφάλου (ακουστικό νευρίνωμα, γλοίωμα, μηνιγγίωμα). Λαμβάνοντας υπόψη τους νόμους της φυσικής των ραδιοσυχνοτήτων, προκύπτουν και οι αντίστοιχες οδηγίες προστασίας:
Τα κινητά τηλέφωνα αναπροσαρμόζουν την ισχύ εκπομπής ανάλογα με την ισχύ του σήματος. Σε περιοχές με κακό σήμα αυξάνεται η έκθεση του χρήστη, καθώς το κινητό τηλέφωνο εκπέμπει με αυξημένα επίπεδα ισχύος. Επομένως πρέπει να αποφεύγεται η συνομιλία με κινητό σε κλειστούς χώρους (π.χ. το υπόγειο ή το ασανσέρ) ή κατά τη διάρκεια ταξιδιού καθώς το σήμα του κινητού τηλεφώνου αυξάνει την ισχύ του ώστε να βρει τους σταθμούς βάσης των κεραιών κινητής τηλεφωνίας. Το ορατό αποτέλεσμα είναι η υπερθέρμανση της συσκευής και η αυξημένη κατανάλωση της μπαταρίας της. Η ομιλία διά κινητού τηλεφώνου στον αστικό ιστό είναι προτιμητέα λόγω του πυκνότερου δικτύου σταθμών βάσης.
Η έκθεση μειώνεται ραγδαία με την αύξηση της απόστασης από το κινητό τηλέφωνο. Συνιστάται απόσταση ασφαλείας 30-40 cm με τη χρήση handsfree, bluetooth κ.λπ. ώστε να μειωθεί η στενή επαφή του κινητού με το κρανίο και τον εγκέφαλο του χρήστη.
Το κινητό τηλέφωνο εκπέμπει μόνο όταν είναι ενεργοποιημένο. Επομένως το βράδυ κατά τη διάρκεια φόρτισης δεν υπάρχει εκπομπή. Παρ’ όλα αυτά, ισχύει η απόσταση ασφαλείας των 30-40 cm.
Τα ραδιοκύματα ανακόπτονται από τα δομικά στοιχεία, φυσικά ή τεχνητά εμπόδια. Επομένως ένα τεχνητό εμπόδιο ανάμεσα στο κινητό και στον χρήστη μειώνει την έκθεσή του στην ακτινοβολία.

Κεραίες. Η ένταση της ακτινοβολίας που εκπέμπεται από τις κεραίες κινητής τηλεφωνίας εξαρτάται από:
Ισχύ εκπομπής. Συνήθως εγκαθίστανται σταθμοί βάσης ισχύος 10 W έως 40 W στις αραιοκατοικημένες αγροτικές περιοχές και λιγότερο από 10 W στις αστικές περιοχές.
Διάγραμμα ακτινοβολίας της κεραίας. Η μετάδοση της κύριας δέσμης μεταφέρεται οριζόντια από την κεραία. Υπάρχει ζεύξη σήματος μεταξύ τους και με τα κινητά τηλέφωνα. Ολη η ακτινοβολία συγκεντρώνεται στην κατεύθυνση της ευθείας που συνδέει τα δύο σημεία με πολύ χαμηλή ακτινοβόληση εκτός δέσμης. Στον αστικό ιστό θα πρέπει αυτές οι κεραίες να τοποθετούνται στα ψηλότερα κτίρια ώστε η οριζόντια εμβέλειά τους να μην προσκρούει στο απέναντι κτίριο.
Απόσταση από την κεραία. Η επιρροή της ορίζεται από τη σχέση 1/m2 όπου το m είναι η απόσταση από την κεραία. Η απομάκρυνση ενός μέτρου από την κεραία μειώνει την έκθεση στο 1/4 της μέγιστης έκθεσης στο σημείο επαφής.
Η ακτινοβολία που εκπέμπεται από την κεραία εξασθενεί με τα δομικά υλικά ή εμπόδια.