Οι τρεις μεταβάσεις

Το 2019 ήταν χρονιά βαθιών ρωγμών και ρήξεων, για την Ελλάδα και τον κόσμο. Στη χώρα μας άλλαξε η κυβέρνηση και ο τρόπος διακυβέρνησης, αλλά η διαρκής επίκληση της «κανονικότητας» δεν θα πρέπει να κρύψει τα προβλήματα και της προκλήσεις μιας γενικότερης ανάταξης, που κάθε άλλο παρά αυτόματη είναι. Παγκοσμίως, η χρονιά σφραγίστηκε από περαιτέρω ενίσχυση των λαϊκιστικών και αντιδημοκρατικών δυνάμεων και οι άνεμοι της αλλαγής φυσούν προς πολλές, και συχνά αντίθετες, κατευθύνσεις. Σε τρία μεγάλα μέτωπα θα κριθεί όχι μόνο το «χρώμα» του 2020 αλλά και το στίγμα της ιστορικής περιόδου που μόλις αρχίζει.

Σε οικονομικό επίπεδο, το ανοιχτό ζήτημα είναι αν, και με τι τρόπο, θα αρχίσει επιτέλους η μετάβαση στη μετά την κρίση εποχή. Το ξεπέρασμα των σκληρότερων και εμφανέστερων χαρακτηριστικών της οικονομικής κρίσης (λιτότητα, φτωχοποίηση, ανεργία, πολιτική αστάθεια) συνδυάστηκε με μια «δομική στασιμότητα» (οριακή ανάπτυξη, «κόλλημα» της παραγωγικής μηχανής, αύξηση των ανισοτήτων, αδυναμία κοινών σχεδίων) που διαρκεί τέσσερα τουλάχιστον χρόνια παγκοσμίως και ένα στην Ελλάδα. Για να σπάσει το κουκούλι της στασιμότητας, που είναι πρόφαση και μαζί κίνητρο για εφησυχασμό, είναι αναγκαίο ένα ξέσπασμα, οι συνθήκες του οποίου επωάζονται. Η αλλαγή παραδείγματος στην ιστορία της ανθρωπότητας γίνεται είτε με συγκρούσεις είτε με άλματα – ας ελπίσουμε ότι αυτή τη φορά θα προλάβουν τα δεύτερα.

Οι ήδη υφέρπουσες γεωπολιτικές συγκρούσεις (όχι πια Βορράς – Νότος, αλλά Αμερική – Κίνα, διεθνές εμπόριο – ανέλεγκτη οικονομία, συμμετοχή ή αποκλεισμός από τις τεχνολογικές εξελίξεις) θα μπορούσαν να βρουν έναν ειρηνικό τρόπο εκτόνωσης μέσα από την υλοποίηση της σταδιακής μετάβασης στην «πράσινη οικονομία». Αυτό ήταν το μεγάλο γεγονός του 2019 και θα είναι το μεγάλο στοίχημα για τα χρόνια που έρχονται, αρχίζοντας από το 2020: η γενίκευση της αντίληψης ότι τα παραγωγικά μέσα και οι κοινές προσπάθειες δεν είναι πια δυνατόν να μη συνδέονται με την προσπάθεια διάσωσης του πλανήτη από την κλιματική αλλαγή. Κι ενώ στα λόγια, όλοι – πλην συγκεκριμένων συμφερόντων και αρκετών ημιμαθών και φανατικών – συμφωνούν, η τεχνική και οικονομική εφαρμογή είναι εξαιρετικά περίπλοκη και θα έχει, αναγκαστικά, πολλές δολιχοδρομήσεις. Το ότι η Ευρωπαϊκή Ενωση τίθεται, και επισήμως μετά την ανάληψη καθηκόντων από τα νέα της όργανα, επικεφαλής αυτής της παγκόσμιας προσπάθειας, είναι σημαντικό αλλά ίσως όχι αρκετό: η Ενωση αποδεικνύει, ξανά και ξανά, ότι δεν είναι ακόμα ο μεγάλος παγκόσμιος παίκτης που θα ήθελε να είναι.

Στην Ελλάδα, τα δεδομένα για την ουσιαστική ανάκαμψη είναι απλά, αλλά διόλου εύκολα: η νέα κυβέρνηση πιστώνεται, στους πρώτους μήνες της θητείας της, μια μεγάλη εξέλιξη (τον τερματισμό των κεφαλαιακών περιορισμών), τρία νομοσχέδια-αγκωνάρια (αναπτυξιακό, φορολογικό, προϋπολογισμός, ενώ έρχεται και το ασφαλιστικό) και δύο βαρύνουσας σημασίας σχέδια («Ηρακλής» για τα κόκκινα δάνεια των τραπεζών, Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα). Η βελτίωση σε αρκετούς δείκτες και στο οικονομικό κλίμα είναι εμφανής, αλλά μένει να γίνει, και είναι απαραίτητη, η σύνδεση των επιμέρους μέτρων και η κατάστρωση ενός συνολικού και συνεκτικού αναπτυξιακού σχεδίου. Η στήριξη σε έναν ρυθμό ανάπτυξης τον οποίο η κυβέρνηση υπολόγισε στο 2,8% είναι επισφαλής, όχι μόνο γιατί εξαρτάται από εξωγενείς παράγοντες αλλά και γιατί είναι εύθραυστο το εσωτερικό μέτωπο. Προαπαιτούμενα, σε κάθε περίπτωση, είναι η διαπραγμάτευση των πρωτογενών πλεονασμάτων, η αιμοδότηση της πραγματικής οικονομίας από τις τράπεζες και τις αγορές κεφαλαίου, καθώς και η υλοποίηση επενδύσεων πέρα από το «σύνδρομο του Ελληνικού».

Στο θεσμικό-πολιτικό πεδίο, το ορόσημο για την ανθρωπότητα θα είναι οι επόμενες αμερικανικές εκλογές. Η τραγική ειρωνεία είναι ότι η παραπομπή σε δίκη του Τραμπ ήταν συγχρόνως μια νίκη της δημοκρατίας και μια ώθηση για την επανεκλογή του μεγαλύτερου εχθρού της δημοκρατίας. Σειρά χωρών, θεσμών και εξελίξεων θα επηρεαστούν, όπως επηρεάζονται ήδη, από την πάλη μεταξύ «κανονικής» και «αυταρχικής» δημοκρατίας, που συμβολοποιείται στην περίπτωση Τραμπ.

Η διόλου «φιλική», όπως θα εξελιχθεί μετά τον θρίαμβο του Τζόνσον στις πρόσφατες βρετανικές εκλογές, έκβαση του Brexit. Η θέση εκτός πυρήνα της Ενωσης – ίσως και εκτός της ίδιας της Ενωσης – της Ουγγαρίας και ιδίως της Πολωνίας, που εκτός από την καταπάτηση της δικαστικής ανεξαρτησίας αντιτίθεται ανοιχτά πλέον και στην «Πράσινη Συμφωνία». Η εκρηκτική κατάσταση σε πολλές χώρες της Λατινικής Αμερικής (Βενεζουέλα, Βολιβία, Κολομβία, Χιλή) και τα πειράματα «αυταρχικής ημι-δημοκρατίας» τύπου Βραζιλίας και Τουρκίας – τίποτα απ’ όλα αυτά, όπως και τίποτα το πολιτικόν, δεν θα μείνει ανεπηρέαστο από το αποτέλεσμα, αλλά και τον τρόπο διεξαγωγής, των αμερικανικών εκλογών.

Στη χώρα μας, η αναζήτηση «ομαλότητας», θεσμικής, πολιτικής και κοινωνικής, δεν θα πρέπει να αποτρέψει από το να αντιμετωπιστούν τα πραγματικά προβλήματα όσο είναι ακόμα καιρός και η φθορά της κυβέρνησης σχετικά μικρή. Προεδρική εκλογή – αποκλειστικά στα χέρια της κυβέρνησης, αλλά, ακριβώς γι΄αυτό, θεσμικά κρίσιμη. Αντιμετώπιση των εθνικών ζητημάτων – με βαθύτερη και ουσιαστικότερη ομοψυχία από ό,τι έχει γίνει ως τώρα. Επανασύνδεση στο ευρωπαϊκό άρμα και στα κοινά ευρωπαϊκά σχέδια. Αλλαγές, απτές για τους πολίτες, στη δημόσια διοίκηση και καλύτερη ισορροπία ασφάλειας και ελευθεριών – να κάποια μέτωπα στα οποία θα μετρηθεί το ξεπέρασμα της λειψυδρίας.

Το πιο «οριζόντιο», όμως, μέτωπο έχει να κάνει με τη μετάβαση σε αυτό που ονομάζεται «4^η βιομηχανική επανάσταση» και συνδέεται με τις συντελούμενες, μπροστά στα μάτια μας αλλά ερήμην μας, τεχνολογικές εξελίξεις. Ρομποτική και τεχνητή νοημοσύνη, τράπεζες χωρίς γκισέ, αυτοκίνητα χωρίς πετρέλαιο και χωρίς οδηγό, αλλαγή στις διατροφικές, μεταφορικές, πολιτιστικές συνήθειες, εξ αποστάσεως δουλειά και μάθηση, αναδιανομή και ανισότητες που ξεπερνούν τις δυνατότητες οποιασδήποτε δημόσια οργανωμένης επέμβασης, φετιχοποίηση και εργαλειοποίηση των προσωπικών δεδομένων, περαιτέρω «δικτυοποίηση» της πολιτικής συμπεριφοράς και της εκλογικής αντιπαράθεσης – στοιχεία που δεν συγκροτούν έναν θαυμαστό καινούργιο κόσμο ως δυστοπία, αλλά τον πραγματικό νέο κόσμο στον οποίο ψάχνουμε, όλοι, τη θέση μας.

Οι ραγδαίες και, για τους περισσότερους, υπόγειες αλλαγές ενέχουν κινδύνους αλλά φέρνουν και τον σπόρο μιας ανανέωσης και ενός δυναμισμού που λείπουν δραματικά τις τελευταίες δεκαετίες. Ειδικά στην Ελλάδα, ακριβώς επειδή έχουμε μείνει τόσο πίσω, το πεδίο προόδου είναι μεγάλο – αλλά και απόλυτα συνδεόμενο με τις οικονομικές και πολιτικές εξελίξεις, μέσα και έξω από τα στενά σύνορά μας.