Ο νέος χάρτης του πολιτισμού

Η έλευση μιας νέας χρονιάς μάς γεμίζει πάντοτε με προσδοκίες και ελπίδες, τόσο σε προσωπικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο: νέες ευκαιρίες θα εμφανιστούν, εκκρεμότητες θα διευθετηθούν, λάθη του παρελθόντος θα διορθωθούν. Για πολλούς λόγους, είτε αυτοί στηρίζονται στη λογική είτε στο συναίσθημα, αυτή η προσδοκία εμφανίζεται αυξημένη για το 2020, καθώς η Ελλάδα έχει εισέλθει εκ των πραγμάτων σε μια νέα φάση.

Από την άλλη, σε ορισμένους το μέλλον φαντάζει περισσότερο σαν απειλή παρά σαν υπόσχεση: τους γεμίζει αβεβαιότητα για το άγνωστο και τους οδηγεί πίσω σε αυτά που ξέρουν και εμπιστεύονται, και στο αξίωμα πως «κάθε πέρσι και καλύτερα».

Ομως, ό,τι και να πιστεύει κανείς, το μέλλον έρχεται και η μόνη οδός είναι να προετοιμαστούμε για αυτό, χωρίς αναίτια υπεραισιοδοξία ή απόλυτο μηδενισμό. Κάποιες σημαντικές τάσεις του 2020 έχουν αρχίσει ήδη να διαφαίνονται διεθνώς: σε αυτές συγκαταλέγονται η αύξηση των λεγόμενων ψηφιακών δολοφονιών (δηλαδή το πώς μπορεί να καταστραφούν η φήμη και η ζωή ενός ανθρώπου μέσα από διαδικτυακές πρακτικές), η ολοένα μεγαλύτερη δυσκολία να ξεχωρίσουμε το ψέμα από την αλήθεια (π.χ. fake news και deep fake), η ένταση και πόλωση σε διεθνές και εγχώριο επίπεδο, ακόμα και μέσα σε γειτονιές, ο έντονος προβληματισμός για την κλιματική αλλαγή και τον αντίκτυπό της σε κάθε πτυχή της ζωής μας, η διαρκώς αυξανόμενη και ουσιαστικότερη χρήση της τεχνολογίας στην καθημερινότητά μας και η κινητικότητα πληθυσμών που μπορεί να πάρει διάφορες μορφές, από τη μετανάστευση έως τον τουρισμό.

Στο σκηνικό που διαμορφώνεται, ο πολιτισμός μπορεί και οφείλει να διαδραματίσει έναν ουσιαστικό ρόλο καθώς, πέρα από την αυταξία του, έχει σημαντικές εκπαιδευτικές, αναπτυξιακές, οικονομικές, πολιτικές, κοινωνικές, ακόμα και περιβαλλοντικές προεκτάσεις. Αποτελεί όχι μόνο δείκτη αλλά παράγοντα ευημερίας. Σε όλα τα προαναφερθέντα ζητήματα, ο πολιτισμός από μόνος του δεν μπορεί ενδεχομένως να δώσει όλες τις απαντήσεις, αλλά, σε συνδυασμό με την εκπαίδευση και την τεχνολογία, μπορεί να κινητοποιήσει δυνάμεις, να ενεργοποιήσει συνειδήσεις, να ενδυναμώσει άτομα και κοινωνίες, να γεφυρώσει χάσματα, να συμβάλει στην αλληλοκατανόηση και, εν τέλει, να βελτιώσει την ποιότητα της ζωής μας. Αυτός είναι εξάλλου ο δρόμος στον οποίο το υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού ήδη κινείται.

Στο παρελθόν ο σύγχρονος πολιτισμός στην Ελλάδα έχει υπάρξει παραμελημένος, αν όχι υπονομευμένος, στερούμενος οράματος και ταλαιπωρούμενος από νομοθετικά, οικονομικά, οργανωτικά και διοικητικά ζητήματα. Για τον λόγο αυτό, το 2019 η κυβέρνηση έκανε μια ριζική τομή, δημιουργώντας για πρώτη φορά Γενική Γραμματεία Σύγχρονου Πολιτισμού.

Το 2020 είναι μια κομβική χρονιά στην οποία θα αρχίσουν να διαφαίνονται ουσιαστικές αλλαγές αλλά και η εργασία που ήδη γίνεται ώστε να τεθούν οι σωστές βάσεις στον τομέα αυτό. Από τα ζητήματα πνευματικής ιδιοκτησίας μέχρι τον τρόπο οργάνωσης των φορέων σύγχρονου πολιτισμού, από τον εκσυγχρονισμό του νομοθετικού πλαισίου μέχρι την ενδυνάμωση του ανθρώπινου δυναμικού του πολιτιστικού κλάδου και της δημιουργικής οικονομίας, η προσδοκία για το 2020 είναι ότι θα ολοκληρωθεί ο διάλογος που έχει ήδη ξεκινήσει σε ένα ευρύ φάσμα θεμάτων και ότι το αποτέλεσμα θα αποτυπωθεί σε δράσεις και ενέργειες βάσει μιας πλήρους και ενιαίας στρατηγικής.

Επιπλέον, υπάρχουν πολλά επιμέρους έργα στον σύγχρονο πολιτισμό σε πορεία ολοκλήρωσης. Οι δημιουργοί θα διαχειρίζονται το 2020 μόνοι τους ξανά τα πνευματικά δικαιώματα μέσα από έναν βιώσιμο μηχανισμό που δεν θα απαιτεί την παρέμβαση της πολιτείας. Σημαντικές διατάξεις που διασφαλίζουν την πνευματική ιδιοκτησία αλλά και την προσπελασιμότητα του πολιτισμού από ευπαθείς ομάδες όπως τα ΑμεΑ θα ενσωματωθούν στο εθνικό δίκαιο. Το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης θα ανοίξει επιτέλους τις πόρτες του για το κοινό αποτελώντας ένα σημείο τέχνης, εκπαίδευσης, διαλόγου και δημιουργίας, διεθνούς εμβέλειας. Στο Ακροπόλ αλλά και στην Εθνική Πινακοθήκη οι εργασίες για την έναρξη λειτουργίας τους θα περάσουν στην επόμενη φάση. Ζητήματα υποδομών και οργάνωσης φορέων θα πρέπει να αντιμετωπιστούν με τόλμη και ειλικρίνεια, όπως και πολλές εκκρεμότητες που κληροδοτήθηκαν από την προηγούμενη κυβέρνηση, από την Καμεράτα μέχρι το Θεατρικό Μουσείο. Το 2020 είναι επίσης η χρονιά κατά την οποία θα ανακτηθεί ο χαμένος χρόνος στην προετοιμασία της Ελευσίνας Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης 2021.

Τη χρονιά που έρχεται, ο διάλογος για τον κινηματογράφο αλλά και για το βιβλίο στην Ελλάδα θα πρέπει να ωριμάσει και να οδηγήσει και στις δύο περιπτώσεις σε ένα εκσυγχρονισμένο, δυναμικό και απολύτως συντονισμένο σχέδιο δράσης. Ηδη, ένα σημαντικό εργαλείο χάραξης πολιτικής, οι επιχορηγήσεις μέσω του Μητρώου Πολιτιστικών Φορέων, έχει επανασχεδιαστεί έτσι ώστε στο 2020 να λειτουργήσει αποτελεσματικότερα και να συμβάλει προς τη διαμόρφωση ενός νέου πολιτιστικού χάρτη της χώρας.

Αναπόσπαστα μέρη αυτού του χάρτη είναι φυσικά και οι ενέργειες που πρέπει να γίνουν ως προς τη διεύρυνση του κοινού το οποίο έχει πρόσβαση στον πολιτισμό, είτε μιλάμε για πληθυσμούς έξω από τα μεγάλα αστικά κέντρα είτε μιλάμε για κοινωνικές ομάδες που παραδοσιακά αποκλείονταν, υποεκπροσωπούνταν ή που η παρουσία τους εξαντλούνταν σε στερεότυπα. Ο πολιτισμός δεν είναι κάτι που αφορά τους λίγους και η μαζικότητά του δεν θα πρέπει να μας φοβίζει, ούτε να αντιπαραβάλλεται με την ποιότητά του. Αντιθέτως, μόνο εάν διαχυθεί, θα μπορέσει να είναι στ’ αλήθεια επιδραστικός έως και θεραπευτικός. Ζούμε σε μια εποχή που μας προσφέρει τα εργαλεία για να υλοποιηθεί κάτι τέτοιο. Καθώς υπάρχει η πολιτική βούληση, υπάρχει και η δυνατότητα να το επιτύχουμε.

Ο Νικόλας Γιατρομανωλάκης είναι γενικός γραμματέας Σύγχρονου Πολιτισμού