2020: επιστροφή στο μέλλον

To 2020 κουβαλάει εξαρχής μαζί του την ελπίδα ότι η πιο ζοφερή δεκαετία μετά την περίοδο της δικτατορίας έχει τελειώσει. Η προσδοκία είναι μεγάλη γι’ αυτό και πολύ εύκολα μπορεί να νιώσει προδομένη, ματαιωμένη. Το βλέπουμε σχεδόν παντού γύρω μας τις μέρες αυτών των Χριστουγέννων με την προσπάθεια που γίνεται σχεδόν από όλους για μια επαναφορά στην περιβόητη κανονικότητα: γεμάτοι δρόμοι ξανά με αυτοκίνητα στωικά ακινητοποιημένα, αύξηση της κατανάλωσης χωρίς αντίστοιχη αύξηση εισοδημάτων, η Αθήνα φοράει τα γιορτινά της δίπλα στους αστέγους της, η Θεσσαλονίκη επιχειρεί να μοιάσει στη Βιέννη παρά την ανθρώπινη αναξιοπρέπεια που επικρατεί στα λεωφορεία της, παιδιά που ξεχύνονται στους δρόμους να πουν τα κάλαντα έστω και σε προχωρημένη ηλικία, γενικά, μια εικόνα που θέλει όσο το δυνατόν να ξεχάσει το πρόσφατο υπερπολιτικοποιημένο παρελθόν και να γυρίσει σε μια συμβατική αίσθηση συλλογικής (έστω και εικονικής) χαράς.

Δεν είναι τυχαίο ότι η πιο μαζική αντιπαράθεση που προκλήθηκε την τελευταία περίοδο στον δημόσιο λόγο δεν είναι τόσο τα περιστατικά βίας (αστυνομικής ή αντιεξουσιαστικής) που σημειώθηκαν σε διάφορες περιστάσεις, όσο το κατά πόσο ο χριστουγεννιάτικος στολισμός που επιλέχθηκε στους δρόμους της πρωτεύουσας είναι ο κατάλληλος ή όχι. Οι χιουμοριστικές ή καυστικές κριτικές που ακούστηκαν για τον στολισμό στην Πανεπιστημίου και στη Βασιλίσσης Σοφίας απηχούν μια έντονη επιθυμία για αναγνωρίσιμα σύμβολα, για κοινές αναφορές όσο αστείες, τετριμμένες ή «κιτς» και αν είναι αυτές. Η αντισυμβατικότητα που έγινε της μόδας την περασμένη δεκαετία μέσα στον ορυμαγδό της οικονομικής κρίσης, δεν φαίνεται πια να είναι το ζητούμενο των πολλών, παρά μόνο ορισμένων ομάδων που με τον έναν ή άλλον τρόπο βρίσκονται στην κοινωνική και πολιτισμική ελίτ.

Με βάση τη σημειωτική των φετινών Χριστουγέννων αλλά και τις ευρύτερες τάσεις που καταγράφονται σε δημοσκοπήσεις και όχι μόνο, μπορούμε να δούμε το αίτημα για κοινωνική συνοχή να είναι η πιο ισχυρή συλλογική «ευχή» για το 2020. Επειτα από μια δεκαετία οικονομικής και κοινωνικής καθόδου, κατακερματισμού της μεσαίας τάξης, διάχυτης ανασφάλειας και πολιτικού εξτρεμισμού, το ζητούμενο φαίνεται να είναι η σταθεροποίηση, η αίσθηση ότι μπορούμε να ξαναζήσουμε μια ζωή λιγότερο ταραγμένη και αβέβαιη. Πολλοί θα έβλεπαν δικαίως σε αυτή τη ροπή μια επιστροφή στον συντηρητισμό, στο ιδεώδες της τάξης και ασφάλειας. Ομως τα πράγματα είναι πιο σύνθετα.

Το αίτημα για κοινωνική συνοχή δεν έχει να κάνει με έναν νέο πουριτανισμό, ούτε τόσο με την επιβολή μιας μονόχνοτης αντίληψης για τα πράγματα. Εχει να κάνει με την επιστροφή της δυνατότητας ο καθένας να καθορίζει την πορεία της ζωής του χωρίς αυτό να έρχεται σε αντιδιαστολή ή αντιπαράθεση με την πορεία του άλλου. Εχει να κάνει με την ενίσχυση του αισθήματος του ανοίκειν σε μια εθνική οντότητα, με την επαναφορά των ορίων και των συνόρων περισσότερο για προστασία των πιο αδύναμων και ευάλωτων κοινωνικών ομάδων παρά για την κατοχύρωση κάποιας φυλετικής ή άλλης καθαρότητας. Εχει να κάνει με έναν «λαό» που επιδιώκει να μειώσει τη μνησικακία του για τους εξωτερικούς και εσωτερικούς άλλους, αλλά ταυτόχρονα φέρει πληγές και στίγματα από την έπαρση του ελιτιστικού κοσμοπολιτισμού και της ριζοσπαστικοποιημένης αλληλεγγύης προς το «ξένο».

Το 2020 θα μπορούσε να θεωρηθεί σύμφωνα με την τρέχουσα τεχνολογική διάλεκτο, μια χρονιά επανεκκίνησης (restart). Πιο πολύ όμως φαντάζει η χρονιά που θέλει να κοιτάξει και πάλι το μέλλον κατάματα, ανακτώντας την αίσθηση προόδου που η δεκαετία του 2010 είχε ανασχέσει πλήρως. Για να συμβεί αυτό όμως πολύ λίγοι φαίνονται διατεθειμένοι να επικαλεστούν μια άλλη άγνωστη κοινωνία ή έναν καινούργιο άνθρωπο (όπως συχνά συνεπάγονται αυτές οι ιδεολογικές προβολές). Πιο πολύ φαίνεται ότι το εγχείρημα να αναζητηθεί το μέλλον της ελληνικής κοινωνίας περνά μέσα από κοίταγμα στο κοινό μεταπολιτευτικό παρελθόν που υποτιμήθηκε και στηλιτεύθηκε – εν πολλοίς άδικα – υπό το φως της κρατικής χρεοκοπίας.

Βέβαια για να γίνει αυτό πρέπει να ξεπεραστούν οι τραυματικές εμπειρίες των τελευταίων χρόνων. Κάτι που δεν είναι καθόλου εύκολο. Γιατί η αποσταθεροποίηση που σημειώθηκε την τελευταία δεκαετία δεν αφορά μόνο την οικονομία και τους κοινωνικούς θεσμούς όσο τις βασικές δομές του κοινωνικού συναισθήματος. Καχυποψία απέναντι σε βασικούς φορείς εξουσίας και επιρροής (κόμματα, ΜΜΕ), ανασφάλεια για καθοδική κοινωνική κινητικότητα, συνωμοσιολογία που έρχεται να αντικαταστήσει την επιστημονική γνώση, κατακερματισμός εμπειριών και γούστων, ρητορική μίσους που εκφράζεται συχνότερα από τους insiders παρά τους outsiders του κοινωνικού συστήματος, ναρκισσιστική αναζήτηση ταυτοτήτων έξω από κοινωνικές και βιολογικές «κανονικότητες».

Το αίτημα για κοινωνική συνοχή και οι δυνάμεις που πιθανότατα θα το εκφράσουν έρχονται σε αντιπαράθεση αναγκαστικά με όλες αυτές τις τάσεις κοινωνικής αποδιάρθρωσης που πολλές φορές εκφράζονται από φορείς που χρησιμοποιούν το προσωπείο ενός ανέξοδου προοδευτισμού. Η νέα μάχη δεν θα είναι καθόλου εύκολη και η έκβασή της δεν είναι καθόλου δεδομένη. Είναι σημαντικό όμως να προσδιοριστεί το πραγματικό διακύβευμά της. Η συνοχή σε μια κοινωνία διασπασμένη περνάει μέσα από την επιστροφή της στο σύμπαν της μαζικής εξατομίκευσης που πέτυχε όλα τα χρόνια πριν από την οικονομική κρίση και συνεπάγεται την επανασυγκόλληση της μεσαίας τάξης. Ολες εκείνες οι φωνές που μιλούν για νέους κοινοτισμούς, για τυφλή πίστη στην παγκοσμιοποίηση, για νέες οντολογίες της ταυτότητας και της ετερότητας, για πολέμους διάκρισης, για τη δύναμη της βίας του ισχυρού και του ανίσχυρου, είναι οι δυνάμεις της κοινωνικής αποσυγκόλλησης, της οριστικής διάλυσης ενός συλλογικού δημοκρατικού «εμείς». Σε μια περίοδο που η γεωπολιτική επανέρχεται δριμύτερη να μας θυμίσει πού και ποιοι είμαστε, η πολυτέλεια μιας νέας πολυδιάσπασης φαίνεται τουλάχιστον περιττή.