Καντήλα στο χώμα

Κοιτάζει το ρολόι του ο Γιώργης ο Μπρέντας – κοντεύει έντεκα. Σε μια ώρα και κάτι θα είναι Πρωτοχρονιά. Ανοίγει την πόρτα και βγαίνει. Εξω, στις δυο πλαγιές λαμπυρίζει το ορεινό χωριό σαν φωτισμένο ποταμόπλοιο που εξώκειλε σε βουνό. Το καθισμένο χιόνι αρκετό, αλλά όχι πολύ, απαλύνει κάπως με τις λευκές – γαλαζωπές καμπύλες του το απαρήγορο του τόπου. Η νύχτα είναι αυστηρή με κρύο σκληρό – αυτός έχει φορέσει μια μαλέτα με κατσούλα, δηλαδή κάπα από γίδινο μαλλί, με κουκούλα. Ζεστή και αδιάβροχη. Παίρνει κι ένα ματσούκι από χάμω, ένα κομμάτι ξύλο για να τον στηρίζει στο περπάτημα. Εχει περάσει τα εξήντα, δυσκολεύεται, κι είναι από τους λίγους που ξέμειναν εδώ δουλεύοντας ως γραμματέας στην κοινότητα. Οι γονείς του έχουν φύγει από χρόνια και ζει, πια, μόνος του στο παλιό πατρικό σπίτι. Δεν παντρεύτηκε – δύσκολος κι αταίριαστος άνθρωπος. Μοναχικός.

Μέσα στην ορεινή ησυχία ακούγονται σκυλιά κι ο αντίλαλος απ’ τα γαβγίσματα πολλαπλασιάζεται στις πλαγιές – δεν ξέρεις τελικά από πού έρχονται τα αλυχτίσματα. Τα χάνεις. Σε πιάνει ανατριχίλα. Προχωρώντας προς το χωριό ο Γιώργης αναρωτιέται αν θα βγούνε και φέτος τα παιδιά για καλαντισμό. Κάθε χρόνο όλο και λιγότερα ξεμυτίζουνε «να τα πούνε» κρατώντας με το ζόρι το έθιμο. Και βλέπει τώρα τον εαυτό του, πριν πενήντα περίπου χρόνια, μαζί με άλλα δυο γειτονόπουλα να ξεπορτίζουν, μια ώρα πριν τα μεσάνυχτα, μπουρμπουλωμένοι καλά απ’ τη μάνα τους με χοντρές, μικρές κάπες και μάλλινα γάντια, κρατώντας το διπλό αστέρι: έφτιαχναν δύο άστρα με χαρτόνι, περίπου 30 x 30 εκ. ενδιάμεσα κολλούσαν με αλευρόκολλα ένα σανίδι δέκα εκ., από κάτω του κάρφωναν μια ξύλινη λαβή για να το κρατούν και πάνω του στήριζαν μια αναμμένη καντήλα. Κάθε παιδί που έβγαινε «να τα πει» κρατούσε από ένα τέτοιο διπλό φωτισμένο αστέρι και αν κοιτούσες, εκείνη την ώρα, νύχτα, το χωριό από ψηλά, έβλεπες τις μικρές αμφίβολες κομπανίες των δύο ή τριών παιδιών, σαν κινούμενα φώτα που τρεμόσβηναν, μικρές λιτανείες από καντήλες που σέρνονταν αργά, μυσταγωγικά στους παλιόδρομους, χάνονταν και ξαναφαίνονταν σπιθίζοντας – πυγολαμπίδες – ανάμεσα στις καλύβες, στα σπίτια, στους αχυρώνες και στα μαντριά. Στο άλλο χέρι τα παιδιά βαστούσαν ένα ξύλο για στήριγμα αλλά και από τον φόβο των σκυλιών. Κάθε αυλή είχε μούργους για τους κλέφτες αλλά και για τους λύκους και τις αλεπούδες – μερικά σκυλιά ήταν άγρια και χιμούσαν στους περαστικούς. Συχνά κατέβαιναν απ’ τα μαντριά και οι ποιμενικοί σε σμάρια που κοπάδιαζαν και αρπάζονταν, αλαλιασμένοι, μεταξύ τους, ή ρίχνονταν σε όποιον εύρισκαν. Περπατούσαμε φοβισμένοι, σκέφτεται ο Γιώργης ο Μπρέντας, παιδιά, με τις καντήλες και πηγαίναμε στα σπίτια και στις καλύβες – οι πόρτες ήταν τότε ανοιχτές και το φως από μέσα λιγοστό. Είτε απ’ το τζάκι, είτε από την ξυλόσομπα, είτε από λάμπες που έκαιγαν ακάθαρτο πετρέλαιο, είτε από κανένα λουξ που δούλευε με οινόπνευμα. Οι χωριανοί άνοιγαν καλοδιάθετα. Πίστευαν πως ήτανε για το καλό να τους πούμε τα κάλαντα και μας περίμεναν με χαρά. Μετά μας έδιναν πίτες, κουλούρια, γλυκά, και σε μερικά παιδιά που ήταν, πια, έφηβοι κερνούσανε κρασί για να αντέξουν το περπάτημα στη νύχτα – λεφτά σπάνια έδιναν, δεν είχαν, οι άνθρωποι. Μόνο κάτι αλουμινένιες πενταροδεκάρες, με την τρύπα στη μέση.

Θυμάται ακόμα τι χαρά έκαναν κάτι Χριστούγεννα που πήγανε να τα πούνε σε ένα σπίτι όπου είχε γυρίσει ο γιος, μετά από χρόνια που ήταν μετανάστης στην Αμερική: άκουσε αυτός συγκινημένος το «Χριστός γεννάται…» και κατόπιν έβαλε το χέρι στην τσέπη και έβγαλε και τους έδωσε ένα χάρτινο νόμισμα. Φεύγοντας είδανε το χαρτονόμισμα στο φως της καντήλας: ήταν ένα πεντακοσάρικο. Πεντακόσιες δραχμές τότε ήταν μια περιουσία – τρελαθήκανε απ’ τη χαρά τους, χόρευαν μέσα στη νύχτα φωνάζοντας.

Μια άλλη φορά, ο Χρίστος ο Γκούτας, ένας κτηνοτρόφος, ήρθε ο ίδιος να πάρει την κομπανία των παιδιών απ’ το σπίτι και τους πήγε συνοδεία πεντακόσια μέτρα μέσα στο βουνό για να μην τους φάνε τα σκυλιά, ως το μαντρί του, να πούνε τα κάλαντα – το ‘χε σε καλό να καλαντιστούνε τα ζώα του, πολλά πρόβατα γερμανοχιώτικα που είχε και μοσχάρια λιμουζίν. Και η γυναίκα του έδωσε, μετά, στα παιδιά μια ολόκληρη φρέσκια, ζεστή τυρόπιτα μαζί με το ταψί, μόλις βγαλμένη απ’ τον φούρνο, αχνιστή, σκεπασμένη με καρό πετσέτα, λέγοντας:

– Η πίτα λαχταράει τον ξένο. Αντε και του χρόνου.

Περπατάει τώρα, αργά, μόνος μέσα στα χιόνια – τα πράματα άλλαξαν. Οι μισοί έφυγαν, κάποιοι γύρισαν, έφτιαξαν καλύτερα σπίτια, άλλα έπεσαν μόνα τους. Εξω από μερικούς περίβολους έχει παρκαρισμένα αυτοκίνητα, μεγάλα τζιπ, και μερικά τρακτέρ. Ομως η νύχτα, αυτή η τρομερή νύχτα του νέου χρόνου και τα χιόνια και τα βουνά και ο ουρανός, αυτός ο χαμηλός ουρανός που κοκκινίζει σε τέτοιο υψόμετρο, μένουν τα ίδια. Ολόιδια, όπως τότε. Το ίδιο μυστήριο, ή ίδια σιωπή, η ίδια χαρμονή, ο ίδιος τρόμος, τα ίδια γαβγίσματα των σκυλιών που αντιλαλούν στις πλαγιές και δεν ξέρεις από πού έρχονται.

Στρίβοντας στη στροφή πέφτει πάνω σε μια κομπανία τριών παιδιών – κρατούνε χαρτονένια αστέρια με καντήλες. Στέκεται και τους λέει χαιρετώντας:

– Θα μου τα πείτε;

Οι μπόμπιρες σταματούν κι αρχίζουν να ψέλνουν με σφιγμένα δόντια απ’ το κρύο.

Βγάζει και τους δίνει ένα εικοσάευρο. Αν και δεν του περισσεύουν τα λεφτά, θέλει να χαρούν τα παιδιά όπως χάρηκε κι αυτός, όταν ο μετανάστης τούς είχε δώσει, τότε, ένα ολόκληρο πεντακοσάρικο, κάτι που δεν θα ξεχάσει ποτέ.

Τα παιδιά τον ευχαριστούν θερμά – τους ρωτάει:

– Εχουν βγει κι άλλες κομπανίες;

– Ε, κάνα δυο, τρεις. Αυτές μείνανε.

Προχωρεί στο σκότος προσεκτικά, ανάμεσα σε χιονισμένα και ξέχιονα πουρνάρια πάνω στον παλιόδρομο, καρφώνοντας στο χιόνι το ματσούκι που κρατάει, για στήριγμα.

Κι όπως κόβει δεξιά, μέσα στο διπλό σκοτάδι, βλέπει ξαφνικά το κουρείο του μπαρμπα-Παυλάκη να είναι ανοιχτό, πάμφωτο. Στέκεται. Δεν είναι δυνατόν να κουρεύει, τώρα, μια ώρα πριν την Πρωτοχρονιά, σκέφτεται. Και πλησιάζει προσεκτικά να δει μέσα. Ο γερο-κουρέας, όμως, έχει ανάψει εκείνο το δυνατό λευκό φως των κουρείων για να βλέπει καλά, και πράγματι ξυρίζει έναν πελάτη.

Ο Γιώργης χτυπάει τα πόδια του στο έδαφος να φύγουν τα χιόνια, ανοίγει την αλουμινένια πόρτα με την τζαμαρία και μπαίνει διστακτικά.

– Χρόνια πολλά, μπαρμπα-Παυλάκη.

– Καλώς τονε.

Ο κουρέας έχει έναν εξηντάρη άντρα στην παλιά πέτσινη πολυθρόνα, με πολλές σαπουνάδες στα μάγουλα, μισο-φαλακρό, μισόγυμνο, με γυμνά πέλματα, σκεπασμένο με μια μαλέτα απ’ τον λαιμό και κάτω, και τον ξυρίζει προσεκτικά, με πινέλο και ξυράφι απέναντι απ’ τον καθρέφτη του τοίχου. Πιο εκεί, κοντά, έχει βάλει το μεγάλο αερόθερμο στο φουλ και μπροστά του μια καρέκλα με βρεμένα αντρικά ρούχα που στεγνώνουν, παπούτσια μουσκεμένα και υγρές κάλτσες. Παραδίπλα στον τοίχο είναι ακουμπισμένο ένα ματσούκι κι ένα μπουλουνόκλειδο.

Ο άντρας βλέπει μέσα στον καθρέφτη και λέει μέσα απ’ τις σαπουνάδες του:

– Γιώργη, εσύ είσαι;

Ο Μπρέντας προχωρεί, σκύβει, και τον κοιτάζει από κοντά λέγοντας:

– Βρε, Χρίστο Ζαφείρη… τι κάνεις εδώ, μια ώρα πριν την Πρωτοχρονιά; Πότε… πότε ήρθες απ’ την Αυστραλία;

– Ασε, τι να σου λέω. Ξέρεις, έρχομαι κάθε δυο χρόνια, στις γιορτές, να δω τις αδερφές μου. Φέτος μπόρεσα τελευταία στιγμή. Εφτασα αργά το απόγευμα στην Αθήνα με αεροπλάνο, μετά από είκοσι δύο ώρες ταξίδι, νοίκιασα επιτόπου στο αεροδρόμιο ένα αυτοκίνητο, γιατί είχα και διάφορα κουτιά με δώρα, και είπα θα προφτάσω, νύχτα, έστω με την ψυχή στο στόμα, να κάνουμε μαζί τον Νέο Χρόνο. Πέρασα τη Λάρισα, βγήκα απ’ την Ελασσόνα, πήρα τις μεγάλες ανηφόρες και πλησίαζα, αλλά τρία – τέσσερα χιλιόμετρα πριν το χωριό έσπασε η αλυσίδα στην μπροστινή ρόδα, γλίστρησα και χώθηκα σε ένα χαντάκι. Το αυτοκίνητο δεν έβγαινε με τίποτα. Λάσπη, χιόνια… κι ήμουνα μόνος μου. Τι να κάνω; Κινητά δεν πιάνουν μέσα στα βουνά και το έκοψα με τα πόδια. Πήρα ένα ξύλο κι ένα μπουλουνόκλειδο απ’ το αυτοκίνητο να μη με φάνε τ’ αγρίμια… Είπα, σιγά σιγά θα φτάσω. Ξύλιασα, πάγωσα – γιατί παραέξω χιονίζει ακόμα, ολόβολα. Νύχτα, και δεν φορούσα και μπότες, βούλιαζα – τα ποδάρια μου, ακόμα και τώρα, ίσα που τα νιώθω. Ε, αφού δεν με σπάραξαν οι αρκούδες και οι λύκοι…

– Κι εδώ, τι κάνεις;

Λέει ο κουρέας:

– Ηρθε και με ξεβόλεψε απ’ το σπίτι. Ηταν χάλια… Μούσκεμα, παγωμένος, μισοπεθαμένος. Σήκωσε απάνω του όλον τον χιονιά. Και δυο μέρες αξύριστος, άγριος. Ντράπηκε να πάει έτσι στις αδερφές του. Ητανε σαν ληστής. Ελα, μου λέει, να με ξυρίσεις, να με κουρέψεις, να στεγνώσω και τα ρούχα, να πάω να με δούνε σαν άνθρωπο. Μη βρεθώ ξαφνικά έτσι Αστραπόγιαννος μπροστά τους και τρομάξουν. Ε, τι να κάνω κι εγώ; Να τον αφήσω;

Ο Χρίστος:

– Παράτησα και τα δώρα στο αυτοκίνητο, μέσα στα βουνά. Πώς θα πάω με άδεια χέρια;

– Θα πάμε αύριο το πρωί με το τρακτέρ, να τα πάρουμε, λέει ο Γιώργης. Να βγάλουμε το αυτοκίνητο απ’ το χαντάκι.

Ο κουρέας τελειώνει το ξύρισμα. Τον σκουπίζει, τον χτενίζει καλά και τον φρεσκάρει.

Ο Χρίστος σηκώνεται, ασπάζεται τον Γιώργο και του λέει:

– Ελα να κάνουμε μαζί Πρωτοχρονιά, απόψε, με τις αδερφές μου. Δεν κάνει να ‘σαι μόνος σαν τον λύκο, χρονιάρα μέρα.

Ο Γιώργης δεν ήθελε, αλλά ο Ζαφείρης επέμεινε πολύ. Και αφού στέγνωσαν τα ρούχα του ντύθηκε καλά, δανείζεται και τη μαλέτα του κουρέα, τη φοράει από πάνω και βγαίνουμε στη νύχτα. Στα πενήντα μέτρα συναντούν μια κομπανία από τρία παιδιά που κρατούσαν χαρτονένια αστέρια με καντήλες. Ο Χρίστος τούς έδωσε μπόλικα λεφτά και αγόρασε και το ένα αστέρι.

Λέει στον Γιώργη, γελώντας:

– Πάμε να τα πούμε στις αδερφές μου.

Φτάνουνε έξω απ’ τη μικρή μονοκατοικία – το σκυλί, δεμένο στην αυλή, αρχίζει να γρυλίζει και να γαβγίζει απειλητικά. Ο Χρίστος κάνει νόημα στον Γιώργη να κατεβάσουνε τις κουκούλες πάνω απ’ τα μούτρα τους, να μη γνωρίζονται, παίρνει το ματσούκι του Γιώργη και κρούει την πόρτα, κρατώντας το αστέρι με την αναμμένη καντήλα κάπως μπροστά ώστε να μη φαίνονται καθόλου τα πρόσωπά τους μέσα στο σκότος.

Με το που ανοίγει η μια αδερφή του και βλέπει τους δυο μαντράχαλους σκυφτούς, με σκεπασμένα μούτρα, κάνει κατά πίσω τρομαγμένη – την ίδια στιγμή εκείνοι αρχίζουνε και ψέλνουν, όπως κάποτε, που ήταν παιδιά:

– Αρχιμηνιά και αρχιχρονιά…

Η άλλη αδερφή, που πλησιάζει κι αυτή διστακτικά, ακούγοντας τον δεύτερο στίχο καταλαβαίνει, ξεχωρίζει αμέσως τη φωνή του αδερφού της, σε δευτερόλεπτα αναγνωρίζει και το σουλούπι του μέσα στη νύχτα κι ορμάει πάνω του και τον αγκαλιάζει και τον φιλάει κλαίγοντας με λυγμούς και γελώντας, ξεσπώντας μετά από τόση αναμονή – δεν ξέρανε οι δυο αδελφές τι έγινε, τον περίμεναν με αγωνία κι ήτανε μέσα στον φόβο, σκέφτονταν, πια, το χειρότερο. Αφήνει εκείνος, όπως όπως, το χάρτινο αστέρι στο χώμα και μπαίνουνε όλοι, βουρκωμένοι, μέσα στο σπίτι.

Η καντήλα συνεχίζει να καίει απέξω, μόνη της στο έδαφος. Το σκυλί της αυλής τη βλέπει παραξενεμένο να τρεμοφέγγει κάνοντας ανταύγειες στον εξωτερικό τοίχο και γύρω, την κοιτάζει απορημένο, πλαγιάζοντας το κεφάλι, πασκίζοντας να καταλάβει, ζώντας τη δική του, βουβή, ακατανόητη Πρωτοχρονιά έξω απ’ τον ανθρώπινο Χρόνο.