Πρόεδρος και θεσμικό παράστημα

Στους επόμενους δύο μήνες θα έχουμε την πρώτη εφαρμογή της αναθεωρημένης συνταγματικής διάταξης για την εκλογή Προέδρου της Δημοκρατίας.  Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, με την αρχική ρύθμιση το 1975, στόχευε σε εκλογή προσώπων ευρύτατης αποδοχής και εισήγαγε τη διάλυση της Βουλής ως μηχανισμό αποτροπής κοντόθωρων επιλογών. Ετσι η χώρα μας έχει το ευτύχημα να έχει γνωρίσει Προέδρους υψηλού κύρους. Η ρύθμιση είχε ωστόσο ένα μειονέκτημα: τον κίνδυνο πρόωρης διάλυσης της Βουλής – με διατάραξη της κυβερνητικής σταθερότητας και νόθευση της ευθύνης των κυβερνώντων να ολοκληρώνουν το πρόγραμμά τους και να λογοδοτούν στον προσήκοντα χρόνο στο λαό. Αυτά τα γνωρίσαμε δις στο πρόσφατο παρελθόν.

Η νέα ρύθμιση μας απαλλάσσει από τέτοιο κίνδυνο. Ωστόσο, δεν παρέχει αντικίνητρο στην εκάστοτε πλειοψηφία να αναζητήσει ευρύτερη συναίνεση. Και αφαιρεί από τον εκάστοτε Πρόεδρο το όπλο της παραίτησης σε περίπτωση θεσμικής διαφωνίας. Εάν ένας Πρόεδρος παραιτηθεί, μια κυβέρνηση που διαθέτει κοινοβουλευτική πλειοψηφία ευχερώς θα επιτύχει την εκλογή άλλου, νωπής επιλογής της.

Θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι υπό τη νέα συνταγματική ρύθμιση υπάρχει ο κίνδυνος επιλογής «κομματικών» Προέδρων. Δεν το βλέπουμε, αν και φυσικά τίποτε δεν μπορεί να το αποκλείσει στο μέλλον. Το κρίσιμο διακύβευμα είναι η διαδικασία εκλογής να μην αντιμετωπίζεται ως διεκπεραιωτική ή, ακόμη χειρότερα, ως αμιγώς επικοινωνιακή. Να αντισταθούμε στους πειρασμούς επιλογής άχρωμων και αδιάφορων Προέδρων.

Είναι νομίζω αναγκαίο να προσέξουμε τα βασικά. Ποιος είναι ο συνταγματικός ρόλος του Προέδρου; Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας είναι ο ρυθμιστής του πολιτεύματος. Εχει εξουσίες που συναρτώνται με την ομαλή λειτουργία του πολιτεύματος. Και ο λόγος που αυτές δεν ασκούνται ανασχετικά προς τις κυβερνήσεις είναι διότι το πολίτευμά μας λειτουργεί ομαλά. Παράλληλα, ο Πρόεδρος ασκεί τον ρυθμιστικό του ρόλο με πλήθος άτυπων δράσεων, εξομαλύνοντας πιθανές τριβές στην πολιτειακή λειτουργία. Τέλος, ο Πρόεδρος είναι σύμβολο εθνικής ενότητας και διεθνής παραστάτης της χώρας. Θυμίζουμε ότι πριν από λίγα χρόνια η χώρα εκπροσωπήθηκε στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Και ότι πλέον πρόσφατα το ζήτημα της προαγωγής σε θέσεις κορυφής στη Δικαιοσύνη σε προεκλογική περίοδο ετέθη ενώπιον της Προεδρίας.

Το συμπέρασμα είναι και προφανές και μονοσήμαντο: το κύριο προτέρημα ενός Προέδρου Δημοκρατίας είναι να έχει θεσμικό παράστημα. Και πριν από την εκλογή του, είτε είναι πολιτικός είτε όχι, να έχει ορισμένο θεσμικό αποτύπωμα.

Ο Νίκος Ι. Παπασπύρου είναι επίκουρος καθηγητής Δημοσίου Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ