Ποιον νίκησε {LF}ο Μητσοτάκης;

«Νικήσαμε τον λαϊκισμό» ήταν η πρώτη αντίδραση του Κ. Μητσοτάκη μετά τις εκλογές (CNN, 21/7). Και σίγουρα δεν ήταν μια ευκαιριακή αντίδραση.

Το επανέλαβε έκτοτε σχεδόν σε κάθε ευκαιρία.

n «Υπερβήκαμε τον λαϊκισμό» (Νέα Υόρκη, 26/9).

n «Αποδείξαμε ότι μπορούμε να νικήσουμε τον λαϊκισμό» (Βρυξέλλες, 17/10).

n «Στέλνουμε ένα μήνυμα στην Ευρώπη ότι ο λαϊκισμός μπορεί να ηττηθεί» (Ζάγκρεμπ, 21/11).

n Η ΝΔ είναι «το πρώτο κεντροδεξιό κόμμα που νίκησε τον λαϊκισμό» (Συνέδριο ΝΔ, 29/11).

Ο ενθουσιασμός είναι ανθρώπινος και κατανοητός. Αλλά ανακριβής. Διότι ο Μητσοτάκης δεν νίκησε τον λαϊκισμό. Νίκησε τον Τσίπρα.

Τον νίκησε βεβαίως καθαρά και σε όλες τις κάλπες. Αλλά νίκησε αυτόν, κανέναν άλλον. Τίποτε περισσότερο και τίποτε λιγότερο, θα έλεγα.

Το αντίθετο φυσικά θα εξέπληττε. Οπως υποστηρίζει μια πλούσια βιβλιογραφία των τελευταίων ετών με την οποία δεν θα σας κουράσω, ο λαϊκισμός δεν είναι κάτι εξωτερικό από τη δημοκρατία.

Να σημειώσω μάλιστα πως η ενδιαφέρουσα σχετική συζήτηση που πραγματοποιήθηκε στο Συνέδριο της ΝΔ κινήθηκε μάλλον στον αντίποδα του πρωθυπουργικού ενθουσιασμού.

Ειπώθηκε εκεί ότι «ο λαϊκισμός ενυπάρχει στη δημοκρατία. Κάθε πολιτικό σύστημα το οποίο στηρίζεται στην αρχή της λαϊκής κυριαρχίας έχει μέσα του τον σπόρο του λαϊκισμού. Επομένως δεν ξεμπερδεύεις ποτέ με τον λαϊκισμό» (Α. Χρυσόγελος, 30/11).

Με τη συμπλήρωση ότι «ο λαϊκισμός είναι ένας συνδυασμός δημοκρατίας, εκλογικής δημοκρατίας. Ενα σύστημα στο οποίο έχουμε εκλογές. Παρ’ όλα αυτά, αυτή η δημοκρατία είναι μια μη φιλελεύθερη δημοκρατία» (Τ. Παππάς, 30/11).

Τελικά λοιπόν ποιον νίκησε ο Μητσοτάκης; Και γιατί;

Η απάντηση στο πρώτο ερώτημα είναι απλή και σαφής: νίκησε τον Τσίπρα διότι αυτόν είχε αντίπαλο. Η Ρεάλ δεν κατέβηκε στην εκλογές.

Στο «γιατί» η απάντηση είναι πιο σύνθετη, αλλά πολύ φοβούμαι ότι κανείς δεν έχει ακόμη διατυπώσει μια σαφή και συγκροτημένη εξήγηση.

Υπάρχουν ασφαλώς οι παράγοντες της πολιτικής συγκυρίας. Είτε εθνικής, όπως οι Πρέσπες, είτε ευρωπαϊκής.

Ούτως ή άλλως, το ρεύμα του αριστερόστροφου αντισυστημικού λαϊκισμού που έλαμπε πριν από μερικά χρόνια βρίσκεται μάλλον σε ύφεση ή αποδρομή στο σύνολο της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

Είναι γεγονός για τον ΣΥΡΙΖΑ στην Ελλάδα, για τους Podemos στην Ισπανία, για το Bloco στην Πορτογαλία και για το 5S στην Ιταλία.

Υπάρχουν επίσης οι οικονομικές ερμηνείες της επικράτησης του Μητσοτάκη που επικεντρώνονται στην υπερφορολόγηση ή τη συμπίεση της μεσαίας τάξης. Ισχύουν. Και προφανώς δεν είναι συμπτώσεις, ούτε λάθη.

Προκύπτουν από μια θεμελιώδη αντίληψη που πέρασε αλώβητη από τον μαρξισμό στον λαϊκισμό και στον ΣΥΡΙΖΑ και θεωρεί ότι η μεσαία τάξη είναι ένα κατασκεύασμα. Δεν υπάρχει, ούτε χρειάζεται να υπάρχει.

Η κοινωνία δηλαδή ζει μια σύγκρουση δύο κόσμων και δύο πόλων – οι ενδιάμεσοι καλά θα κάνουν να συνταχθούν με «τους πολλούς» προτού τους πατήσει το τρένο της προόδου…

Αυτό το μοντέλο κοινωνικής σκέψης τροφοδοτεί και υπηρετεί απολύτως την κοσμοθεωρία του λαϊκισμού που στηρίζεται πάντα σε έναν κυρίαρχο διχασμό. Λίγοι/πολλοί, λαός/ελίτ, δεξιά/αριστερά, «εμείς ή αυτοί».

Το παράδοξο με τον Μητσοτάκη είναι ότι δεν άλλαξε γήπεδο αλλά κατάφερε να κερδίσει στο γήπεδο των αντιπάλων του. Δεν αναίρεσε ουσιαστικά τη διχαστική λογική, απλώς τη μετέστρεψε υπέρ του εαυτού του.

Κατ’ αρχάς στο πεδίο των αριθμητικών συσχετισμών.

Το 2015, σε δύο εκλογικές αναμετρήσεις και ένα δημοψήφισμα, ο αντίπαλος πολιτικός πόλος του ΣΥΡΙΖΑ (ΝΔ, ΠαΣοΚ, Ποτάμι) κινήθηκε σταθερά γύρω στο 38%,

Το 2019, ο ίδιος πόλος ξεπέρασε το 52% (ΝΔ, ΚΙΝΑΛ, Βελόπουλος).

Αντιστοίχως ο αντισυστημικός πόλος πέρασε από 52%-53% το 2015 (ΣΥΡΙΖΑ, ΑΝΕΛ, Χρυσή Αυγή, ΛΑΕ, εξωκοινοβουλευτική Αριστερά) σε κάτω από 40% (οι παραπάνω συν Βαρουφάκης) το 2019. Δεν είναι λίγοι αλλά είναι πλέον καθαρά οι λιγότεροι.

Η μεταστροφή ήταν πιο καθοριστική στο πεδίο των κοινωνικών δεδομένων.

Απέναντι στον ΣΥΡΙΖΑ συγκροτήθηκε ένας ευρύτατος συνασπισμός των μάλλον υγιέστερων και σίγουρα παραγωγικότερων στοιχείων της ελληνικής κοινωνίας. Από τις παρυφές της Αριστεράς έως τα σύνορα της άκρας Δεξιάς, από τα υπολείμματα της μεσαίας τάξης έως τα τελευταία παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης και από την φιλελεύθερη Δεξιά έως την εκσυγχρονιστική Κεντροαριστερά. Ενας συνασπισμός των πολλών.

Μια παρατήρηση. Εχω την αίσθηση ότι ο συνεκτικός ιστός του ευρύτατου «αντι-ΣΥΡΙΖΑ μετώπου» ήταν περισσότερο πολιτισμικός ή αξιακός παρά πολιτικός ή οικονομικός. Αλλωστε πολλοί από εκείνους που το συγκροτούσαν ούτε είχαν διανοηθεί ποτέ να συμπλεύσουν με τη Δεξιά ή αντιστρόφως με το ΠαΣοΚ.

Απλώς εξέλαβαν (καλώς ή κακώς, δεν το κρίνω…) την προηγούμενη διακυβέρνηση ως μια προσωπική προσβολή την οποία ήθελαν να ξεπλύνουν. Ως μια απρόκλητη αλητεία που στραπατσάρισε τις αξίες και τις πεποιθήσεις τους.

Συνασπισμός ακόμη και σε επίπεδο συμφερόντων; Βεβαίως.

Χωρίς όμως να παραβλέπουμε ότι η πιο αρρωστημένη και υπερφίαλη εκδοχή της ελληνικής πλουτοκρατίας υποστήριξε με επιμονή και έως την τελευταία στιγμή την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ – άλλο που τώρα εναγκαλίζεται τον Μητσοτάκη…

Καμία έκπληξη, πάντως. Ως γνωστόν, εκείνο που αποκαλείται «πλουτοκρατία» στην Ελλάδα προσομοιάζει περισσότερο σε ανερμάτιστους σαλταδόρους παρά σε αστική τάξη.

Η ικανότητα και η επιτυχία του Μητσοτάκη ήταν ότι ηγήθηκε και επωφελήθηκε αυτού του ευρύτατου και αυθόρμητου συνασπισμού.

Υπό αυτή την έννοια, δεν νίκησε τον λαϊκισμό. Νίκησε ασφαλώς τον Τσίπρα, νίκησε τον ΣΥΡΙΖΑ, νίκησε την προηγούμενη κυβέρνηση. Αλλά τους νίκησε επειδή (μεταξύ άλλων) κατάφερε να στρέψει εναντίον τους το τυπικό διχαστικό δίλημμα του λαϊκισμού: εμείς ή αυτοί.

Και αυτή τη φορά το «εμείς» ήταν άλλοι και περισσότεροι.