Πώς οι ειδήσεις προωθούν την τρομοκρατία

Περάσαμε αναίμακτα την 17η Νοεμβρίου και προσδοκάμε να περιπλεύσουμε τον κάβο της 6ης Δεκεμβρίου ώστε να μπούμε σε χριστουγεννιάτικο κλίμα. Του χρόνου πάλι. Αυτή η επανάληψη είναι που μας σκοτώνει. Αν και πολλοί Έλληνες ευημερούν μέσα στην ανωμαλία που συνοδεύει αυτές τις μαύρες επετείους (οι οποίες έχουν, έτσι κι αλλιώς, τεράστια διαφορά εμβέλειας μεταξύ τους), άλλοι Έλληνες, εξίσου πολλοί, θέλουν να μπει τέλος στη βία και στην αυθαιρεσία. Εμπόδιο στην προσπάθεια που γίνεται είναι οι νοοτροπίες μιας ποικιλίας κατσαπλιάδων, η παλαβή αριστερή αντιπολίτευση και τα μέσα ενημέρωσης.

Ο αριστερός και δεξιός φασισμός, όπως εκδηλώνεται στους δρόμους και στα πανεπιστήμια, αποκτά βαρύτητα, ακόμα και νόημα, με τη δημοσιότητα. Αντί σε κάθε παρανομία να κινητοποιείται απλώς ο κρατικός μηχανισμός, τα μέσα ενημέρωσης δίνουν βήμα σε άτομα, πράξεις και λόγια χωρίς αξία ή κοινωνική σημασία. Αν μια ντουζίνα αναρχοφασίστες ξηλώσουν ένα πεζοδρόμιο και ρίξουν δυο μολότοφ, ίσως τραυματίσουν μερικούς περαστικούς· στη γειτονιά γύρω από τον στόχο θα προκληθεί αναστάτωση ―αλλά, αν ο μηχανισμός λειτουργεί, οι δράστες θα συλληφθούν, οι τραυματίες θα μεταφερθούν στο νοσοκομείο και το συνεργείο του δήμου θα αποκαταστήσει το ξηλωμένο πεζοδρόμιο. Θα ακολουθήσει δίκη και οι δράστες θα τιμωρηθούν συμφώνως προς τον νόμο και την ετυμηγορία. End of story.

Εκτός από την ελληνική ιδιαιτερότητα -μείγμα κοινωνικής ανωριμότητας και αριστεροχωριατιάς- το φαινόμενο εντείνεται από τη γενικότερη, την παγκόσμια, κατάσταση στα μέσα ενημέρωσης. Χάρη στα οποία η ακροαριστερά, ο φασισμός και η τρομοκρατία διαδίδουν τα μηνύματά τους. Το εργαλείο των τρομοκρατών -το λέει η λέξη- δεν είναι τόσο οι βόμβες, όσο ο φόβος που προκαλεί η ενδεχόμενη έκρηξή τους. Η πραγματική απειλή της βόμβας ή οποιασδήποτε άλλης βίαιης ενέργειας είναι σχετικά μικρή συγκριτικά με τη φαντασιακή απειλή. Αυτή την εξισορρόπηση επιτυγχάνουν οι τρομοκράτες (ή οι αναρχοφασίστες, οι βάνδαλοι κτλ) με τη δημοσιότητα που τους παρέχουν -όχι χωρίς κάποια ελαφρότητα- τα δελτία ειδήσεων, τα talk shows και oι μορφές διαδικτυακής προπαγάνδας.

Τα ΜΜΕ αναδεικνύουν ως «στρατηγικούς» και «πολιτικούς» στόχους τις πράξεις ή την προετοιμασία πράξεων με τις οποίες οι κακοποιοί επιδιώκουν να τραβήξουν την προσοχή. Όλοι αυτοί, παρά τον μικρό τους αριθμό, δημιουργούν χάος επειδή στην Ελλάδα δεν έχουμε συμφωνήσει ότι θα υπακούμε στους νόμους κι ότι η ευταξία είναι αρετή, όχι «βιασμός» όπως φαίνεται να πιστεύουν πολλοί Έλληνες· αλλά και επειδή τα μέσα ενημέρωσης προβάλλουν φανταχτερές ειδήσεις: π.χ. τρελίτσες στον δημόσιο χώρο και καταχρήσεις του πανεπιστημιακού ασύλου. Οι «φανταχτερές» ειδήσεις, όχι οι ενδιαφέρουσες ή οι σημαντικές, φέρνουν διαφημιστικά έσοδα. Aν δούμε το πρόβλημα σε μακροκλίμακα, τα διεθνή μέσα ενημέρωσης ασχολούνται με τους ισλαμιστές κομάντος αυτοκτονίας, που είναι λιγοστοί, αλλά σιωπούν για τον φαινομενικά ειρηνικό ισλαμικό προσηλυτισμό. Αγνοούν τάσεις που έρπουν, κοινωνικές αρρώστιες που δεν έχουν ακόμα εκδηλωθεί με εντυπωσιακά συμπτώματα: ενδιαφέρονται κυρίως για σύντομες, απλές και θορυβώδεις ειδήσεις. Χωρίς μπαμ μπουμ, οι εκπομπές είναι βαρετές· δεν έχουν επαρκή ακροαματικότητα ώστε να εξασφαλίζουν διαφημίσεις. Εξάλλου, η προσοχή μας, η ικανότητα συγκέντρωσής μας, έχει περιοριστεί: οι περισσότεροι άνθρωποι δεν έχουν την υπομονή να διαβάσουν κάτι πιο βαθυστόχαστο και πιο εκτεταμένο από τα ειδησάρια κι από τα σχόλια που συνοδεύουν προχειρογραμμένα άρθρα και σχόλια επί σχολίων.

Η τρομοκρατία ήταν άγνωστη στον Μεσαίωνα και στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, μολονότι στο μακρινό παρελθόν συνέβαιναν απείρως περισσότερες επιθέσεις, σαμποτάζ και δολοφονίες απ’ ό,τι σήμερα. Οι αρχαίοι δολοφόνοι είχαν στόχο την ίδια τη δολοφονία, όχι τον χειρισμό των απόψεων και των συναισθημάτων. Χωρίς δημοσιότητα, το θέατρο της τρομοκρατίας δεν έχει θεατές. Αλλά τα ρεπορτάζ περί τρομοκρατίας, έχουν θεατές, αναγνώστες, σχολιαστές -που σπανίως λένε τα πράγματα με το όνομά τους: «μπαχαλάκηδες», όχι κακοποιοί… Κάποτε η εφημερίδα «Ελευθεροτυπία» γνώρισε δόξες δημοσιεύοντας τις ανακοινώσεις της οργάνωσης «17η Νοέμβρη»: δεν έμπαινε ζήτημα ήθους -«δεν μιλάμε με τρομοκράτες, δεν δίνουμε χώρο σε τρομοκράτες»- αντιθέτως, ήταν διάχυτο το αίσθημα της αυτοϊκανοποίησης.

Το έδαφος στο οποίο ευδοκιμεί η τρομοκρατία είναι το να την παίρνουν στα σοβαρά τα ΜΜΕ και οι καταναλωτές των ειδήσεων. Δημοσιογράφοι, κοινωνιολόγοι, ψυχολόγοι και πολιτικάντηδες προσπαθούν να καταλάβουν «τα παιδιά με τις μολότοφ»· η λέξη «παιδιά» δίνει τον τόνο. Ακούγονται κοινοτοπίες, φληναφήματα: «αστυνομικό κράτος», «κράτος της ακροδεξιάς» – παλιά συνθήματα, όροι βαρύγδουποι και κινδυνολογικοί.

Οι δημοσιογράφοι που ειδικεύονται σε συγκεκριμένα θέματα -κανείς δεν μπορεί να είναι ειδήμων σε πάνω από ένα, το πολύ δύο πεδία- γίνονται αντικείμενο επικρίσεων: Όλο τα ίδια και τα ίδια! Μπουχτίσαμε! Όμως, αν θέλουμε να διασώσουμε κάποια σοβαρότητα μέσα στον περιρρέοντα πολτό, νομίζω ότι δεν πρέπει να ασχολούμαστε με ανοησίες που επιδεινώνονται από την ίδια μας την ασχολία. Αίφνης, καθώς η κοινωνία μας αποτυγχάνει να λογικευτεί, τα ΜΜΕ φλυαρούν πολιτικοποιώντας ανούσια γεγονότα, ποινικά αδικήματα, εξωτερικεύσεις ανθρώπινης αθλιότητας. Η τρομοκρατία είναι ποινικό αδίκημα (τις μορφές της περιγράφει το άρθρο 187Α), δεν μοιάζει με «αδικήματα του κοινού ποινικού δικαίου», όπως συχνά μεταδίδεται από τα ΜΜΕ.

Πριν από λίγες μέρες, ένας φοιτητής στο πανεπιστήμιο της Λιλ, στη βόρεια Γαλλία, αυτοπυρπολήθηκε λίγο προτού φτάσει στον χώρο του πανεπιστημίου ο πρώην πρόεδρος Φρανσουά Ολάντ για να μιλήσει για το τελευταίο του βιβλίο. Ο νεαρός έβαλε φωτιά στον εαυτό του «σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την οικονομική ανασφάλεια». Σε ένα λογικότερο σύμπαν, η είδηση θα αφορούσε τους κοντινούς του ανθρώπους: θλίψη και ενοχή· πώς δεν πρόλαβαν μια τέτοια εξέλιξη; Αλλά βεβαίως, τα φοιτητικά συνδικάτα, τα κόμματα και οι οργανώσεις της αριστεράς εκμεταλλεύτηκαν την αυτοκτονία: Να πού οδηγεί τους νέους η γαλλική πολιτική. Ολάντ, είσαι δολοφόνος. Τα ΜΜΕ έδειξαν εικόνες νεαρών να σχίζουν το βιβλίο του Φρανσουά Ολάντ και να λένε πόσο υποφέρουν στο πανεπιστήμιο της Λιλ. Δεν έχουμε χάσει μόνο το μέτρο· έχουμε χάσει την επαφή με την πραγματικότητα.