– Κυρία Μπένγκλις, πώς θέλετε να σας θυμούνται; – Η ανθρωπίστρια που έκανε τέχνη για να προκαλεί χαρά

Φτάνει στο Μέγαρο Σταθάτου μαζί με ένα μικρόσωμο σκυλάκι που δεν χάνει ευκαιρία να μπλέκεται στα πόδια της και να αναζητά χάδια και παιχνίδια. «Κάτσε κάτω, Κλέο! Ας την πάρει κάποιος για να έχουμε ησυχία» λέει με χαμόγελο και παραδίδει σε μια πρόθυμη νεαρά το λουράκι του σκύλου για να ξεκινήσουμε την κουβέντα μας. Απέναντί μας ακριβώς, η ίδια πριν από σχεδόν επτά δεκαετίες. Ποζάρει στον φακό περήφανα, ντυμένη τσολιαδάκι. Αν και δεν δοκιμάζουμε να ανοίξουμε συζήτηση στα ελληνικά, τη ρωτώ τι σκέφτεται κοιτάζοντας την εικόνα απέναντί της. «Πάντα αισθάνομαι Ελληνίδα. Νομίζω ότι καθίσταται εύληπτη η καταγωγή μου όταν βλέπει κάποιος το έργο μου. Αμέσως ανακαλεί τα στοιχεία της παιδείας μου που είναι σαφώς ελληνικά» απαντά και προσθέτει με χιούμορ: «Και στην Κλέο ελληνικό όνομα έχω δώσει. Κλεοπάτρα τη λένε κανονικά!».

Αν το έργο της Λίντα Μπένγκλις είναι η ταυτότητά της, τότε ναι, αρκεί να το παρατηρήσεις για να υποψιαστείς την καταγωγή της. Ανάμεσα στα έργα της που εκτίθενται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης μπορεί να διακρίνει κάποιος τις πτυχώσεις των αρχαίων ελληνικών αγαλμάτων, τις φόρμες που θυμίζουν την κλασική γλυπτική, τους τίτλους που παραπέμπουν στη μυθολογία. Μια διαδρομή 50 ετών που έχει συνοψιστεί σε μια μικρής κλίμακας αναδρομική έκθεσή της, την πρώτη που κάνει εντός ενός ελληνικού μουσείου, και δη αρχαιολογικού, με πρωτοβουλία του οργανισμού πολιτισμού και ανάπτυξης ΝΕΟΝ, υπό την επιμέλεια του ιστορικού τέχνης και επιμελητή δρος Ντέιβιντ Ανφαμ. «Δεν αντιμετωπίζω την έκθεση σαν να βλέπω τη ζωή να περνά μπροστά από τα μάτια μου, αλλά κοιτάζω τα έργα σαν πληροφορίες. Δεν αισθάνομαι ότι εκφράζουν μια συγκεκριμένη περίοδο. Τα προσεγγίζω ως υλικές δημιουργίες στις οποίες εκφράζεται η χειρονομία. Δεν σημαίνουν απαραιτήτως κάτι συγκεκριμένο με την έννοια του γεγονότος. Αν παρ’ όλ’ αυτά συγκεντρωθώ στο κάθε έργο ξεχωριστά, μπορώ να πω ότι ανακαλώ το αίσθημα που ένιωσα όταν το έφτιαχνα» λέει η δημιουργός, που μπορεί να είναι 78 ετών, αλλά δεν έχει διάθεση να γεράσει. Αντιθέτως, δεν παύει να πειραματίζεται με τον πηλό και το λάτεξ, το γυαλί, το χαρτί, τον αφρό πολυουρεθάνης, τον μπρούντζο… «Οταν δουλεύω με τον πηλό, για παράδειγμα, μου αρέσει να τον βάφω, να τον ισιώνω, να τον τεντώνω, να τον τυλίγω, να τον ζουλάω, σχεδόν να τον χωνεύω και μετά να φτιάχνω γραμμικές φόρμες με αυτόν, το κέλυφος ενός αντικειμένου. Τα σχέδια κάθε έργου είναι στο μυαλό μου. Δεν τα φτιάχνω στο χαρτί. Οταν έχω το υλικό στα χέρια μου, πρέπει να πάρω γρήγορες αποφάσεις. Σαν να χορεύω και να πρέπει να αποφασίσω το επόμενο βήμα μου».

Διάλογος με τις αρχαιότητες

Καθώς έχουμε καθίσει σε έναν καναπέ ανάμεσα σε δύο αίθουσες με έργα της, κάθε τόσο σκύβει για να διαλέξει κάποιο, να δώσει ένα παράδειγμα, να χαμογελάσει όταν το βλέμμα της πέφτει στις αρχαιότητες – τρία αντικείμενα από τις μόνιμες συλλογές του μουσείου που τα δάνεισαν στον εκθεσιακό χώρο ώστε να αναδειχθεί ο διάλογος ανάμεσα στη δουλειά της και τις αναφορές της στην ελληνική της καταγωγή και παιδεία. «Πάντα με ενδιέφερε η ποιότητα των εκθεμάτων αυτού του μουσείου, το οποίο θεωρούσα από τα πιο σημαντικά παγκοσμίως, και μέσω αυτού του διαλόγου με τις αρχαιότητες μου δίνεται η δυνατότητα να διαφανεί η σύνδεσή μου με την αρχαία ελληνική τέχνη. Η ποιότητα της κίνησης είναι κάτι που πάντα με ενδιέφερε να συλλάβω και εν τέλει να καταφέρω να αποδώσω.

Το έργο που ονομάζεται “Μορφή” – αυτό που μοιάζει με γοργόνα – δεν θα το είχα κάνει αν δεν γνώριζα την ελληνική μυθολογία, αν δεν είχα έρθει στην Ελλάδα ήδη από παιδί. Είχα επισκεφθεί την Ακρόπολη, θυμάμαι, και μου τράβηξε την προσοχή μια πέτρα. Ισως ανήκε σε κάποιο κτίριο, αλλά δεν υπήρχε σήμανση που να εξηγεί τι είναι. Αρχισα να τη χτυπάω και προσπαθούσα να καταλάβω σε τι χρησίμευε. Ηρθε τότε ένας φύλακας και μου είπε να σταματήσω. Η γιαγιά μου, που με συνόδευε, ήρθε σε δύσκολη θέση, δεν ήθελε μπελάδες. Κι εγώ δεν καταλάβαινα πού ήταν το πρόβλημα. Θυμάμαι πόσο ντράπηκα, αλλά δεν σταματούσα να ρωτάω: “Γιατί είναι εδώ αυτή η πέτρα; Τι δουλειά έχει;”» λέει η γεννημένη στη Λουιζιάνα με ρίζες από το Καστελλόριζο εικαστικός, η οποία έχει αναγνωριστεί ως μία από τις σπουδαίες μορφές της μεταπολεμικής τέχνης.

Η έμφυτη περιέργειά της για τα πράγματα είναι που την ωθεί να αλλάζει συχνά υλικά για να δημιουργεί τα έργα της; «Τα υλικά μου φαίνονται όμοια και επιλέγω να αντιμεταθέτω τη συνήθη χρήση τους. Τα φύλλα χρυσού, για παράδειγμα, τα βλέπεις σε κορνίζες. Εγώ φτιάχνω με αυτά αφηρημένες φόρμες που ίσως σας θυμίζουν κάτι. Με ενδιαφέρει να επιτρέπω στο κοινό να εστιάζει στα θραύσματα. Το έργο μου αποτελεί μεν ένα ενιαίο σύνολο, αλλά προτείνει την ιδέα της αποσπασματικότητας» εξηγεί.

Ενα φλιτζάνι τσάι γίνεται αφορμή για μια μικρή διακοπή της κουβέντας και αναμενόμενη η επιστροφή του βλέμματος στο εντεκάχρονο τσολιαδάκι της φωτογραφίας που κρέμεται στον απέναντι τοίχο. Ο συνειρμός είναι αναπόφευκτος. Στα 11 της η Λίντα Μπένγκλις επέλεξε έναν ανδρικό ρόλο για να ποζάρει στον φακό. Στα 33 της επαναλαμβάνει κάτι ανάλογο, αλλά σαφώς περισσότερο προκλητικό. Αποφασίζει να ποζάρει γυμνή φορώντας μόνο ένα ζευγάρι γυαλιά και ένα ψεύτικο πέος στο περιοδικό «Art Forum». Πλήρωσε 3.000 δολάρια για την καταχώριση ώστε να διαφημίσει την επερχόμενη τότε έκθεσή της και να ρίξει μια γροθιά στο ανδρικό κατεστημένο στον χώρο της τέχνης. Πώς βλέπει την κίνησή της αυτή που την καθιέρωσε ως εκ των κορυφαίων που αμφισβήτησαν την ανδρική κυριαρχία στους μηχανισμούς της σύγχρονης τέχνης, με την απόσταση του χρόνου; «Λατρεύω το ρίσκο. Στην τέχνη πρέπει να παίρνεις ρίσκο αν θέλεις να προχωράς μπροστά και να κάνεις τον κόσμο να καταλάβει το νόημα της ζωής. Πίστευα ανέκαθεν ότι οι καλλιτέχνες είναι εφευρέτες. Επανεφευρίσκουν τη ζωή, τις ιδέες. Κι εγώ έτσι αισθάνομαι. Ως γυναίκα έκανα αυτό που έπρεπε να κάνω μέσα στην ευρύτερη ζούγκλα, τη δεδομένη στιγμή. Οταν αποκάλυψα στη μητέρα μου τα σχέδιά μου, μου είπε ότι θα πρέπει να έχω υπόψη μου ότι δεν θα το ξεχάσει ο κόσμος ποτέ. Και είχε δίκιο. Κι εγώ ήξερα ότι είχε δίκιο, αλλά έπρεπε να το κάνω. Δεν έχω μετανιώσει. Σήμερα υπάρχει το κίνημα #MeToo που εκφράζει μια άλλη γενιά. Οι εποχές αλλάζουν και κάθε γενιά εκφράζεται με τον δικό της τρόπο, αλλά η ουσία είναι η ίδια στο πλαίσιο των κοινωνικών καταστάσεων. Πάντα θα υπάρχουν ο άνδρας και η γυναίκα που θα έχουν διαφορετικές απόψεις» υποστηρίζει.

Τα Γλυπτά του Παρθενώνα

Καθώς ο χρόνος που έχουμε στη διάθεσή μας τελειώνει, συζητάμε για την αγάπη της για την Ελλάδα και τα ταξίδια της στη χώρα μας. Αν και επιστρέφει στα καθ’ ημάς – το 2016 είχε παρευρεθεί στην τελετή αναγόρευσής της σε επίτιμη διδάκτορα του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης -, δεν έχει επισκεφθεί το Μουσείο Ακρόπολης κι ελπίζει να το καταφέρει αυτές τις ημέρες που θα περάσει στην Αθήνα. «Ξέρω ότι είναι υπέροχο. Τα Γλυπτά του Παρθενώνα ωστόσο είναι αλλού και η Ελλάδα τα θέλει πίσω, αλλά είναι αμφίβολο αν θα τα πάρει ποτέ, διότι η Ιστορία είναι Ιστορία. Αν ήμουν άνθρωπος των μουσείων ή αν ήμουν εδώ ως πολιτικός, θα μπορούσα να πάρω θέση, αλλά τώρα δεν θέλω».

«Μια τοποθέτησή σας θα είχε σημασία, όμως, ως παγκοσμίου φήμης καλλιτέχνιδας με ελληνικές ρίζες» επιμένω. «Ναι, αλλά είμαι και πολίτης του κόσμου. Και πιστεύω ότι η παιδεία πρέπει να μοιράζεται. Οπως πιστεύω ότι είναι δίκαιο τα σπουδαία έργα τέχνης να είναι ασφαλή και προσβάσιμα σε όλους. Το να μεταφέρονται μπρος – πίσω ενέχει μεγάλο ρίσκο. Το να πεις ότι το γεγονός πως τα Γλυπτά βρίσκονται στο Λονδίνο είναι άδικο για κάποιους λόγους δεν έχει νόημα από τη στιγμή που χαίρουν εκτίμησης και ο κόσμος μπορεί να τα δει εκεί. Δεν νομίζω ότι πρέπει να υπάρχει διαμάχη για αυτό το ζήτημα».

Αποχαιρετώντας τη, ρωτώ τι θα ήταν ευχαριστημένη να διαβάσει δίπλα στο όνομά της σε ένα λεξικό καλλιτεχνών που θα εκδοθεί τον επόμενο αιώνα. «Ηταν ανθρωπίστρια, έκανε τέχνη που προκαλεί χαρά και θα αντέξει στο διηνεκές, παρά το γεγονός ότι χρησιμοποιούσε εύθραυστα υλικά. Διότι, ξέρετε, ακόμη και ο χαλκός μπορεί να καταλήξει στο καμίνι σε περιόδους πολέμου».