Ρέκβιεμ για {LF}ένα ΠΑΣΟΚ{CR}

Ολα δείχνουν πως κάπου εδώ ολοκληρώνεται ο κύκλος του ΠΑΣΟΚ. Τελειώνει «όχι με μια έκρηξη αλλά με έναν ψίθυρο» θα έλεγε ο T. S. Eliot.

Ούτως ή άλλως η κατάληξη είναι μάλλον άδοξη για έναν πολιτικό οργανισμό που δοξάστηκε όσο λίγοι, που ταυτίστηκε και σχεδόν διαμόρφωσε τη μεταπολιτευτική Ελλάδα.

Αδοξη όχι μόνο επειδή αν δεν απατώμαι είναι το πρώτο κόμμα παγκοσμίως που κλείνει για φορολογικούς λόγους. Αλλά κι επειδή η ύστερη πορεία του εξελίχθηκε μέσα σε μια απερίγραπτη σύγχυση.

Κακό χωριό τα λίγα σπίτια, λένε οι παλιοί. Μόνο που στην προκειμένη περίπτωση τα σπίτια δεν είναι τόσο λίγα.

Τρίτο κόμμα στη Βουλή. Δεύτερο κόμμα στην αυτοδιοίκηση, τα συνδικάτα, τα σωματεία, σχεδόν σε όλους τους μαζικούς χώρους. Με ένα συνολικό ανθρώπινο δυναμικό από τα καλύτερα της σημερινής Ελλάδας.

Ακόμη και στα χειρότερά του, το ΠΑΣΟΚ δεν είναι για λύπηση.

Πολλά κόμματα στην Ευρώπη έχουν ζήσει κι έχουν κυβερνήσει για δεκαετίας και δεκαετίες με πολύ λιγότερα εφόδια. Οι γερμανοί Φιλελεύθεροι και Πράσινοι, οι ιταλοί Σοσιαλιστές πριν τους παρασύρει το κύμα της κάθαρσης, οι γάλλοι Κεντρώοι Δημοκράτες, οι βέλγοι Φιλελεύθεροι έχουν περάσει χειρότερα από το ΠΑΣΟΚ αλλά ούτε διαλύθηκαν, ούτε παραδόθηκαν.

Ακόμη και το ολλανδικό Εργατικό Κόμμα που στις βουλευτικές εκλογές του 2017 κινήθηκε σε ποσοστά ΠΑΣΟΚ (5,7%) βγήκε πρώτο στις ευρωεκλογές του Μαΐου 2019 με 19,01% κι έκτοτε δείχνει να σταθεροποιείται πάνω από το 10-11%.

Περισσότερο κι από την έλλειψη σπιτιών, το ΠΑΣΟΚ το ταλαιπωρεί η σύγχυση.

Καλώς ή κακώς είναι ένα κόμμα, ή έστω μια παράταξη, που δεν έχει συνείδηση του εαυτού του. Που έχει απoλέσει εκείνο που ήταν πάντα το μεγάλο πλεονέκτημά του: τον θηριώδη πραγματισμό.

Νομίζω ότι η σύγχυση αυτή τροφοδοτήθηκε από τρεις παράγοντες.

Πρώτον, από έναν μνημειακό αναχρονισμό. Αντί να γίνει κυψέλη επεξεργασίας μιας ανανεωμένης φυσιογνωμίας, το ΠΑΣΟΚ έχει μετατραπεί σε ναό λατρείας ενός ένδοξου παρελθόντος.

Τα σημεία αναφοράς του θυμίζουν σήμερα περισσότερο προσκλητήριο νεκρών, παρά σύγχρονη πολιτική παράταξη. Και τροφοδοτούν έναν αφόρητο μικρομεγαλισμό που εύκολα μετατρέπεται σε πληκτική περιαυτολογία.

Οπως είναι αυτονόητο ένας τέτοιος αναχρονισμός εμποδίζει όχι μόνο τη διευρυμένη πολιτική αναπαραγωγή του χώρου αλλά και τη διείσδυσή του σε νεότερα κοινωνικά στρώματα.

Δεύτερον, από μια ιδεολογική απροσδιοριστία. Η επίκληση της Αριστεράς ή της (φθίνουσας σε όλη την Ευρώπη) σοσιαλδημοκρατίας από τη σημερινή ηγετική ομάδα λειτουργεί περισσότερο σαν πρόσχημα ή σαν βαρίδι και λιγότερο σαν ταυτότητα.

Ούτως ή άλλως, από τις αρχές της δεκαετίας του ’80, το ΠΑΣΟΚ ήταν πολύ περισσότερο μια μηχανή κυβερνητικής διαχείρισης παρά ένας φορέας ιδεολογικών προδιαγραφών. Στη δεκαετία του ’90 και του 2000 είχε αποβάλλει κάθε ενοχή απέναντι στη μετατροπή του σε «φυσικό κόμμα της διακυβέρνησης» – στο «natural party of government» όπως αποκαλούσε τους βρετανούς Συντηρητικούς ο Stanley Baldwin.

Ακόμη και μετά την κρίση του 2010, το ΠΑΣΟΚ διατήρησε τον βασικό πυρήνα μιας διαχειριστικής κυρίως φυσιογνωμίας.

Και ξαφνικά σαν να έκανε ένα άλμα προς τα πίσω ανασύροντας από τη ναφθαλίνη μια ταυτότητα, την οποία ουδείς αναζητεί κι ουδείς του αναγνωρίζει.

Ειλικρινά δεν ξέρω πόσοι άνθρωποι σήμερα στην Ελλάδα θεωρούν το ΠΑΣΟΚ «αριστερό κόμμα» ή κάτι τέτοιο. Μάλλον λιγότεροι από όσους πιστεύουν στους εξωγήινους.

Τρίτον, από μια ηγετική αστάθεια. Μέσα σε επτά χρόνια (2012-2019), το ΠΑΣΟΚ έχει αλλάξει τρεις αρχηγούς (2012, 2015), έχει γνώρισε διασπάσεις (2015), μπήκε στη διαδικασία του Κινήματος Αλλαγής με την εκλογή αρχηγού από τη βάση (2017) και με τις αποχωρήσεις που ακολούθησαν (2018).

Ολα αυτά συνέβησαν χωρίς να είναι πάντα ιδιαίτερα σαφές γιατί συμβαίνουν. Μάλλον ένα επαναλαμβανόμενο μείγμα από πολιτική ακαταστασία και προσωπικές ανωριμότητες.

Κανονικά η νεκρώσιμη ακολουθία θα τελείωνε εδώ αν δεν υπήρχε ένα υστερόγραφο για το μέλλον.

Και το υστερόγραφο υπάρχει επειδή ακόμη και ερήμην του εαυτού του το ΠΑΣΟΚ περισσότερο από κόμμα είναι μια παράταξη.

Μια παράταξη που συγκροτήθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα, που διαμορφώθηκε στην πορεία του, που προσαρμόστηκε και προσαρμόστηκε ξανά, που νίκησε και που ηττήθηκε, που ήταν παρούσα σε όλους του μεγάλους σταθμούς του έθνους είτε με 47%, είτε με 8%.

Αυτή η παραταξιακή υπόσταση σώζει το ΠΑΣΟΚ περισσότερο από τα σπίτια που του έχουν απομείνει. Ιδίως όταν ένας πολιτικά ανταγωνιστικός οργανισμός, όπως ο ΣΥΡΙΖΑ, στερείται παντελώς τέτοιων παραταξιακών χαρακτηριστικών κι επιβεβαιώνει την πολυσυλλεκτικότητά του μαζεύοντας απλώς διάφορα ρετάλια δεξιά κι αριστερά.

Σε μια πρόσφατη συζήτηση για τον διαχωρισμό Δεξιάς/Αριστεράς, ο Marc Lazar έκανε με την ευκαιρία μια παρατήρηση ευρύτερης σημασίας. Είπε ότι «οι πολιτικές κουλτούρες δεν εξαλείφονται από τη μια μέρα στην άλλη» (Le Monde, 28/9/2019).

Εξηγούσε δηλαδή ότι τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά μιας πολιτικής κουλτούρας εξακολουθούν να επιβιώνουν ακόμη κι αν πλέον δεν επικαλύπτουν, ούτε επικαθορίζουν όλα τα άλλα.

Ετσι για κάθε ΠΑΣΟΚ που τελειώνει με μια έκρηξη ή έναν ψίθυρο ένα άλλο ΠΑΣΟΚ ετοιμάζεται να πάρει τη θέση του όσο τα βασικά χαρακτηριστικά της παράταξης παραμένουν ενεργά.

Αν μάλιστα οι πασόκοι διευκόλυναν αντί να δυσκολεύουν τη μετάβαση από το ένα στο άλλο ίσως τα αποτελέσματα να εξέπλητταν και τους ίδιους.