Εθνογραφική μελέτη στις κοινωνικές σχέσεις

«Να το πούμε από την αρχή» λέει ο αναπληρωτής καθηγητής Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο του Οσλο Θοδωρής Ρακόπουλος. «Οι κοινωνικές επιστήμες δεν έχουν εργαστήριο!». Συνθήκη γνωστή με την ευρύτερη έννοια και ο κ. Ρακόπουλος εξηγεί: «Ο λόγος είναι προφανής: η κατανόηση και ανάλυση της κοινωνίας δεν μπορεί να γίνει σε ελεγχόμενες συνθήκες. Η κοινωνία είναι δυναμική, ιστορική κατηγορία και σε μόνιμη μετάλλαξη, ενώ τις δομές της και τους θεσμούς της διέπει μια συνθήκη ευρύτερου περιβάλλοντος, την οποία λέμε “πολιτισμό”».

Συνεταιρισμοί. Πώς ξεκίνησε η πορεία του και η σχέση του σήμερα με νεαρούς επιστήμονες στο «εργαστήριό» του στο Οσλο; «Η πρώτη μου εθνογραφική εμπειρία ήταν σε ένα χωριό στη Δυτική Σικελία, όπου το κράτος απαλλοτρίωσε τη γη της Κόζα Νόστρα, την οποία γη ανέλαβαν να καλλιεργούν τοπικοί συνεταιρισμοί» λέει ο κ. Ρακόπουλος. «Εζησα στη Σικελία για 18 μήνες καταγράφοντας αυτήν την εμπειρία κοινωνικού μετασχηματισμού. Συχνά έπρεπε να πηγαίνω στις 6 π.μ. στο αμπέλι ή στο χωράφι μαζί με τους εργάτες των συνεταιρισμών ή να συμμετέχω σε διαδηλώσεις εναντίον της μαφίας. Ωστόσο, αυτό που έχει πραγματική σημασία είναι οι θεωρητικές παρατηρήσεις που αναδύονται από τη δουλειά αυτή: σε μια μελέτη αναλύεται η διαπάλη και συμπληρωματικότητα στις σχέσεις γειτονίας μεταξύ αντιθετικών κοινωνικών κατηγοριών (μαφία/αντιμαφία), σε μια άλλη η ανάπτυξη της συγγένειας (κομβική έννοια για την Ανθρωπολογία) με όρους συνεταιριστικής εργασίας. Σε μια ακόμα, η μορφή της κοινωνικής συναίνεσης στο οργανωμένο έγκλημα. Αλλού, η προβληματική συγκρότηση της έννοιας “κοινότητα” στην οργάνωση συνεταιρισμών.

Στη συνέχεια έκανα έρευνα πεδίου στη Θεσσαλονίκη πάνω στην οικονομία αλληλεγγύης και ειδικότερα στο κίνημα “Χωρίς μεσάζοντες”. Συγγράφω αυτήν τη στιγμή μια μονογραφία για το φαινόμενο της αγοράς διαβατηρίων της χώρας, που ονομάζεται “Το επενδυτικό πρόγραμμα της Κυπριακής Δημοκρατίας” – προγράμματα “χρυσών διαβατηρίων” σαν αυτό έχουν εγείρει πολύ ζωηρό δημόσιο διάλογο διεθνώς, καθότι αφορά σκάνδαλα διάφορων τύπων. Οταν ο επιστήμονας διαπιστώνει πως το αντικείμενο έρευνάς του βρίσκεται στα πρωτοσέλιδα, έρχεται σε αμήχανη θέση: πρέπει βέβαια να συμβάλει στον δημόσιο διάλογο, αλλά πάντα αναδεικνύοντας προβληματικές κι όχι δίνοντας εύκολες απαντήσεις».

«Χρυσά διαβατήρια». Και συνεχίζει: «Τα παραπάνω εγχειρήματα συνδέονται με την πτυχή της Κοινωνικής Ανθρωπολογίας που ερευνούμε, η οποία ονομάζεται Οικονομική και Πολιτική Ανθρωπολογία. Ο πυλώνας της κοινωνικής ζωής που αφορά την (πολιτική) οικονομία είναι λοιπόν ο τομέας ειδικότητας εδώ και, αν θέλετε, το εργαστήριο για τη συγκρότηση εννοιών που επιτρέπουν σύγκριση με άλλα εμπειρικά δεδομένα, αλλά και θεωρητικό αναστοχασμό πάνω στις συγκροτητικές αρχές της αγοράς και του κράτους. Εν προκειμένω, στην έρευνα που αφορά την Κύπρο και τα “χρυσά διαβατήρια”, για παράδειγμα, μας αφορούν τα όρια της αγοράς και η συγκρότηση του πολίτη ως αγοραίο διακύβευμα. Δεν έχει γραφεί κάτι αντίστοιχο από ανθρωπολογική σκοπιά, οπότε εδώ το παράδειγμα της Κύπρου χρησιμοποιείται εθνογραφικά για να συζητηθεί μια παγκόσμια προβληματική που αφορά μια πλειάδα από χώρες με αντίστοιχα προγράμματα, αλλά και μια διάρθρωση αναστοχασμού πάνω στο περιεχόμενο της πολιτειότητας.

Η Οικονομική όπως και η Πολιτική Ανθρωπολογία μελετούν συγκριτικά τον συγκεχυμένο, αντιφατικό και συναρπαστικό κόσμο μας – σε συζητήσεις όπου εθνογράφοι της Μελανησίας, της Ινδίας, της Καραϊβικής ή της Αφρικής συμβάλλουν με παρατηρήσεις στην ίδια θεματική από άλλη εθνογραφική σκοπιά σε ό,τι αφορά την οικονομική και πολιτική ζωή» λέει ο κ. Ρακόπουλος σήμερα. «Στο τμήμα μας στο Οσλο η μελέτη διαστάσεων της “παγκοσμιοποίησης” είναι βασική μας αναφορά (και περιλαμβάνει από ζητήματα ταυτότητας και εθνικισμού ως τις κοινωνικές διαστάσεις της κλιματικής αλλαγής, την κοντεϊνεροποίηση, νέα θρησκευτικά φαινόμενα και άλλα). Ετσι, οι διδακτορικοί φοιτητές με τους οποίους συνεργάζομαι ως επιβλέπων στο Οσλο αλλά και στην Ελλάδα (στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και στο Δημοκρίτειο) δίνουν έμφαση στις μελέτες τους στην πολιτική και οικονομική συγκρότηση των κοινοτήτων που τους απασχολούν» καταλήγει.

Γλωσσάρι

Εθνογραφία. Εθνογραφική έρευνα πεδίου (ethnographic fieldwork research) είναι η μακρόχρονη μελέτη με διαμονή σε μια κοινωνία ή κοινότητα. Βασίζεται σε ημιδομημένες συνεντεύξεις και σε συμμετοχική παρατήρηση. Εθνογραφία κάνουμε στην αναζήτηση της ετερότητας, προσπαθώντας να καταλάβουμε βαθιά το(ν) Αλλο.

Πολιτισμός. Σε αντίθεση με την καθημερινή χρήση της έννοιας που αναφέρεται σε καλούς τρόπους ή σε θέατρα, στην πραγματικότητα ο πολιτισμός (culture, όχι civilization), η δομική ανθρωπολογική έννοια, αφορά το σύνολο των πρακτικών της καθημερινότητας που ορίζουν τις ζωές μας, από το φαγητό ως τη σεξουαλικότητα.

Havard Ostrem

Η «προσφυγική κρίση» εκτόπισε πληθυσμούς στη Μέση Ανατολή, οι οποίοι συχνά, ενώ βιώνουν μια δεινή πραγματικότητα, αντιμετωπίζονται με ξενοφοβία και εχθρότητα. Κάποτε, ωστόσο, βιώνουν φιλοξενία. Η εθνογραφική έρευνά μου καταδεικνύει πώς μια κοινότητα της Ευαγγελική Εκκλησίας στη Βηρυτό προσφέρει αγάπη και προστασία σε Μουσουλμάνους Σύρους, παρά τις προφανείς θρησκευτικές και τις υποβόσκουσες κοινωνικοοικονομικές διαφορές.

Ο Havard Ostrem είναι μεταπτυχιακός φοιτητής

Samwel Moses Ntapanta

Τα ηλεκτρονικά απόβλητα είναι τα ερείπια της τεχνο-καπιταλιστικής εποχής όπου επικρατεί η μαζική κατανάλωση: μιας εποχής στην οποία ηλεκτρονικά εμπορεύματα παράγονται, καταναλώνονται και πετάγονται με υπερηχητική ταχύτητα. Η έρευνά μου εστιάζει στο καθεστώς των ηλε-σκουπιδιών (e-waste) και στις πρακτικές των ανθρώπων που το αντιμετωπίζουν στο περιβάλλον τους στο Νταρ-Ες-Σαλάμ της Τανζανίας, ειδικότερα σε θέματα οικονομικής αξίας, δημόσιας υγείας και περιβαλλοντικής τοξικότητας.

Ο Samwel Moses Ntapanta είναι διδακτορικός φοιτητής