Η χούντα δεν τελείωσε το ’73

Πολύ σωστά. Η χούντα δεν τελείωσε το ’73. Τελείωσε το ’74. Για την ακρίβεια, στις 25 Νοεμβρίου του 1973 μια βραχείας διάρκειας – μόλις οκτάμηνη – αλλά ασυγκρίτως πιο σκληρή χούντα, η χούντα του Ιωαννίδη, ανέτρεψε τη χούντα του Παπαδόπουλου, που είχε συμπληρώσει ήδη έξι χρόνια κι επτά μήνες στην εξουσία. Το διαβόητο όμως αυτό σύνθημα, που δονούσε τους αθηναϊκούς δρόμους κατά τη μνημονιακή περίοδο, δεν σήκωνε δασκαλίστικα το δάχτυλο στους ανιστόρητους, μα απεναντίας, τους δικαίωνε: η χούντα -υπαινισσόταν – δεν τελείωσε το ’73, συνεχίζεται μέχρι σήμερα (το 2012, το 2013 κ.ο.κ.). Εκτός από μια απροκάλυπτη χλεύη προς όσους είχαν αναμνήσεις από τα χρόνια της χούντας και κατανοούσαν πόσο αμετροεπής και ανυπόστατη ήταν η σύγκριση/εξομοίωση της χουντικής περιόδου με τη μεταπολιτευτική, ήταν και μία από τις πολλές παρεξηγήσεις, με τις οποίες πορευτήκαμε τις τελευταίες δεκαετίες. Κρίμα που δεν ζει στην εποχή μας ο μεγάλος ελισαβετιανός δραματουργός για να συγγράψει μια νέα και πιο ευφάνταστη «Κωμωδία των παρεξηγήσεων».

Τον Νοέμβριο του 1973 κόντευα να κλείσω τα δεκατέσσερα. Οπως οι περισσότεροι μαθητές γυμνασίου εκείνης της εποχής, υπέφερα από έναν υπερτροφικό θαυμασμό, συνδυασμένο με απύθμενο φθόνο, για τα μυθικά τέρατα που αποκαλούσαμε «φοιτητές» και τα οποία, πέραν των άλλων, καταβρόχθιζαν και όλα τα κορίτσια που είχαν οδυνηρά αρχίσει να μας ενδιαφέρουν. Το βράδυ της Πέμπτης 15 Νοεμβρίου, όταν πια είχε διαδοθεί σε όλη την Αθήνα ότι «κάτι τρέχει στο Πολυτεχνείο» -κανένας δεν μιλούσε ακόμη για ξεσηκωμό – κατέβηκα κι εγώ από την Κυψέλη στην Πατησίων, παρέα με κάποιους συμμαθητές μου, προκειμένου να παρατηρήσουμε από κοντά το… φαινόμενο. Η νοσηρή μας περιέργεια ικανοποιήθηκε σχετικά γρήγορα. Είδαμε εκατοντάδες φοιτητές, μαζί με δεκάδες άλλους πολίτες, ορισμένους ιδιαίτερα γεροδεμένους (αργότερα θα μαθαίναμε ότι ήταν οικοδόμοι), να φωνάζουν συνθήματα εναντίον της δικτατορίας, εν μέσω μιας ατμόσφαιρας που στερεότυπα περιγράφουμε ως «ηλεκτρισμένη». Τίποτε εντούτοις δεν προμήνυε ότι επίκειται κάποιου είδους επέμβαση, είτε αστυνομική είτε – πόσω μάλλον – στρατιωτική, και τα πιο πολλά καλόπαιδα επιστρέψαμε τη νύχτα στα σπίτια μας. Την επομένη, Παρασκευή 16 Νοεμβρίου, δεν ξανακατέβηκα, πεπεισμένος ότι δεν άξιζε τον κόπο, αφού μάλλον θα δω «μία από τα ίδια».

Το σκηνικό του Σαββάτου ήταν ολότελα διαφορετικό. Είχαν προηγηθεί η επέμβαση και η εκκένωση τις πρώτες πρωινές ώρες, οι φήμες για νεκρούς οργίαζαν και το πεδίο της μάχης εκτεινόταν πολύ πέραν του Πολυτεχνείου. Τότε δέχτηκε και το καθοριστικό πλήγμα η μέχρι τότε καλά θωρακισμένη κινηματογραφική μου παιδεία. Καθώς κατάφερα να φθάσω με τα πόδια έως λίγο παρακάτω από την πλατεία Αιγύπτου, είχα βρει προσωρινό καταφύγιο στο ισόγειο μιας πολυκατοικίας, παρέα με κάποιον που έκανε μπαμ από μακριά ότι ήταν φοιτητής (μακριά μαλλιά, γένια, αμπέχονο, παντελόνι καμπάνα, όλο το πακέτο). Διαρκώς μπαινόβγαινε στο οπτικό μας πεδίο ένα τεθωρακισμένο, που έριχνε αραιά και πού προς διάφορες κατευθύνσεις, ένα ξερό «τα-τα, τα-τα», εντελώς κούφιο κι ελάχιστα εντυπωσιακό, σε αντιπαραβολή με τα «ζβινγκ-ζβινγκ» που με ξεκούφαιναν στα γουέστερν. «Ασφαιρα θα είναι», γνωμάτευσα ως μπαρουτοκαπνισμένος, προκειμένου να κάνω το κομμάτι μου στον φοιτητή δίπλα μου. «Πλάκα κάνεις», απάντησε ο φοιτητής βλοσυρά· «για κοίτα τους τοίχους». Πράγματι, στους τοίχους πέριξ υπήρχαν σημάδια από σφαίρες. Ετσι πήρα το πρώτο σκληρό μάθημα για να μην πουλάω εξυπνάδα, αλλά και μια πρωθύστερη απάντηση σ’ ένα κατά βάσιν ηλίθιο ερώτημα που θα ερχόταν και θα επανερχόταν τα κατοπινά χρόνια στον δημόσιο διάλογο: υπήρξαν νεκροί στο Πολυτεχνείο ή – πιο ύπουλα διατυπωμένο – υπήρξαν νεκροί μέσα στο Πολυτεχνείο; Σήμερα (όπως και τότε, αναγεγραμμένο ακόμη και στις – υπό αυστηρή λογοκρισία – απογευματινές εφημερίδες εκείνου του Σαββάτου) θεωρείται απολύτως εξακριβωμένο ότι υπήρξαν δεκάδες νεκροί, αν και όχι μέσα στο Πολυτεχνείο, αλλά γύρω από το Πολυτεχνείο. Και λοιπόν; Εχει σημασία αν ήταν μέσα ή γύρω; Μήπως στην πλατεία Αιγύπτου διάφοροι χομπίστες σκοπευτές έδωσαν συμπτωματικά ραντεβού στις 17 Νοεμβρίου και άρχισαν να πυροβολούν τον κόσμο;

Τα χρόνια που ακολούθησαν χύθηκαν τόνοι μελανιού για το Πολυτεχνείο, αλλά συνήθως με τη μέθοδο της σουπιάς: μάλλον για να συγκαλύψουν παρά για να αποκαλύψουν. Ξεχωρίζω τα βιβλία δύο δημοσίων προσώπων που βρίσκονται σήμερα σε αντικριστές πολιτικές όχθες – το «Προχωρώντας και αναθεωρώντας» του Νίκου Μπίστη (Πόλις, 2010) και τον «Ερασιτέχνη επαναστάτη» του Απόστολου Δοξιάδη (Ικαρος, 2018) – επειδή δεν θυσιάζουν την ιστορική αλήθεια στον βωμό της πολιτικής σκοπιμότητας κι επειδή, κυρίως, δεν αρνούνται μια σειρά από προφανή δεδομένα. Η εξέγερση του Πολυτεχνείου ήταν ολιγάνθρωπη – ούτε κατά διάνοια προσέγγιζε τις εκατοντάδες χιλιάδες των διαδηλωτών, ακόμη και το εκατομμύριο, που πλημμύριζαν τους δρόμους στις πρώτες μεταδικτατορικές πορείες του Πολυτεχνείου. Εάν, όχι το ένα δέκατο, αλλά το ένα εκατοστό της πλημμυρίδας των επιμηθέων είχε συρρεύσει και στο αυθεντικό Πολυτεχνείο, καμία χούντα δεν θα τολμούσε στρατιωτική επέμβαση. Επιπλέον, ακόμη και αυτοί, οι λίγοι γενναίοι έγκλειστοι, δεν ομονοούσαν ως προς τη στάση που θα έπρεπε να κρατήσουν απέναντι στους Συνταγματάρχες: άλλοι (η μειοψηφία) ήθελαν τη ρήξη, άλλοι (η πλειοψηφία) ήθελαν τη συνδιαλλαγή και ελάχιστοι στόχευαν εξαρχής στην εξέγερση. Το διαβόητο τεύχος της «Πανσπουδαστικής» Νο 8, που κυκλοφόρησε παράνομα τον Φεβρουάριο του 1974, τρεις ολόκληρους μήνες μετά την επέμβαση (και όχι εν θερμώ, όπως πιστεύουν πολλοί) και καταγγέλλει ανοιχτά τους «προβοκάτορες» του Πολυτεχνείου, θα παραμένει για πάντα κάρφος στο μάτι όσων βολεύονται με την εξιδανίκευση ενός λαού που, ύστερα από σχεδόν επτά χρόνια παθητικής ανοχής, ξεσηκώθηκε σύσσωμος για να ρίξει τη χούντα. Λιγότερο πειστικό παραμύθι και από το τρισεκατομμύριο του Αρτέμη Σώρρα.

Πάνω σε αυτό το παραμύθι και, πρωτίστως, στην ενοχική μας συνείδηση για την επτάχρονη απραξία μας στηρίζεται και η εσφαλμένη πεποίθηση ότι το Πολυτεχνείο έριξε ή τουλάχιστον επέσπευσε την πτώση της χούντας. Οπως έχω ξαναγράψει, με άλλη αφορμή, το Πολυτεχνείο δεν έριξε τη χούντα, τουναντίον, επιβράδυνε την πτώση της κατά μερικούς μήνες – αλλά πέτυχε και κάτι απείρως σημαντικότερο: έστειλε στα σκουπίδια τα σχέδια του Παπαδόπουλου και του Μαρκεζίνη για «φιλελευθεροποίηση» και κολοβή δημοκρατία, σχέδια που τότε – να τα λέμε κι αυτά – έβρισκαν πολλά ευήκοα ώτα. Κατά πάσα πιθανότητα, δίχως το Πολυτεχνείο θα είχαμε σήμερα ένα κοινοβουλευτικό σύστημα α λα Τούρκα, με τον στρατό μόνιμο επιτηρητή και προστάτη (νταβατζή στα τουρκικά) του πολιτεύματος, υπό τη λεοντή ενός Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας ή κάποιου παρεμφερούς βαρύγδουπου θεσμικού χειρόφρενου. Το Πολυτεχνείο τούς χάλασε τη μανέστρα. Και μόνο γι’ αυτή την υπηρεσία αξίζει τιμή στους νεκρούς του.