Η κρίση του ’29 και η Ελλάδα

Το Κραχ του 1929, η πρώτη μεγάλη κρίση στη σύγχρονη ιστορία των διεθνών αγορών, ξεκίνησε από τη Νέα Υόρκη για να επεκταθεί σε Αμερική και Ευρώπη. Είναι ταυτισμένο με την έννοια της καταστροφής, αλλά, στη συνέχεια, και με εκείνη της πολιτικής για την άρση των συνεπειών της, που πήρε τη μορφή του New Deal. Η περίοδος από το πρώτο στη δεύτερη αποκαλείται στις ΗΠΑ Great Depression – αυτό και μόνο αρκεί για να αντιληφθεί κανείς τη σαρωτική επίδρασή της στην κοινωνία που έκανε ξαφνικά τους ανθρώπους να πηδούν από τα παράθυρα των νεότευκτων ουρανοξυστών ή, όσους δεν το έπραξαν, να στέκουν ξαφνικά σε ουρές με χιλιάδες άλλους για ένα πιάτο φαγητό, ενίοτε παγώνοντας από το κρύο. Το Κραχ είναι επίσης ταυτισμένο με την έννοια της πρώτης σύγχρονης παγκοσμιοποίησης που, λόγω της άμεσης μεταφοράς της κρίσης παντού όπου οι οικονομίες είχαν αρχίσει να εισέρχονται σε προχωρημένες μορφές διασύνδεσης.

Παρ’ όλα αυτά, αυτή δεν ήταν η πρώτη σημαντική πτώχευση της δεκαετίας του ’20: Είχε προηγηθεί κατά πέντε χρόνια εκείνη της Γερμανίας, που αδυνατούσε να αποπληρώσει τις πολεμικές αποζημιώσεις του «Μεγάλου Πολέμου», του Α’ Παγκοσμίου. Η γερμανική πτώχευση δεν είναι σήμερα τόσο «διάσημη», καθώς δεν φέρει τα χαρακτηριστικά της αμερικανικής, αλλά και επειδή η διαλυμένη μεταπολεμική γερμανική οικονομία δεν επηρέαζε τότε τις διεθνείς εξελίξεις. Αυτό όμως άμεσα. Γιατί έμμεσα οι επιπτώσεις εκείνης της πτώχευσης υπήρξαν μακράν δραματικότερες, καθώς αποτελεί το εφαλτήριο της ραγδαίας πορείας ανόδου του Χίτλερ στην εξουσία.

Η κρίση του 1929 επηρέασε φυσικά και την Ελλάδα, με την τελευταία κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου να καταλήγει το 1932 και εκείνη στην πτώχευση της χώρας, με σημείο καμπής την ημέρα της παραίτησης του αρμόδιου υπουργού Γεωργίου Μαρή. Από τότε και για τα επόμενα χρόνια η Ελλάδα εισήλθε και εκείνη σε μεγάλη οικονομική περιπέτεια, η οποία σύντομα έγινε και πολιτική, καθώς η πτώχευση του 1932 συναρτάται άμεσα με την άνοδο του Ιωάννη Μεταξά στην εξουσία τον Απρίλιο του 1936, όταν η Βουλή τον υπερψήφισε με 241 ψήφους ως πρωθυπουργό με αυξημένες εξουσίες προκειμένου, ουσιαστικά, να αναλάβει τις επί χρόνια ατελέσφορες πτωχευτικές διαπραγματεύσεις με τους δανειστές της εποχής, το Συμβούλιο των Ομολογιούχων με έδρα το Λονδίνο. Ο Μεταξάς απέτυχε σε αυτόν τον σκοπό ως κοινοβουλευτικός πρωθυπουργός και επιχείρησε ξανά από τις 4 Αυγούστου ως δικτάτορας. Το ζήτημα δεν «έκλεισε» τελικά ούτε και τότε, με τις διαπραγματεύσεις να καταλήγουν μεν αμέσως, μόλις σε δύο εβδομάδες, στις 20 Αυγούστου, αλλά, ξαφνικά, το θέμα να ανοίγει ξανά με νέες απαιτήσεις το 1937. Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν τελικά η μείζων καταστροφή που έθεσε τα ζητήματα της πτώχευσης στο περιθώριο.

Αυτά και πολλά άλλα συζητήθηκαν στην ενδιαφέρουσα ημερίδα που διοργάνωσαν από κοινού η Ακαδημία Αθηνών και η Τράπεζα της Ελλάδος για τα 90 χρόνια από το Κραχ του 1929, όπου επιχειρήθηκε μια ανατομία της κρίσης και ειδικά των όψεων με τις οποίες αυτή επέδρασε στην Ελλάδα. Οι ομιλητές επιχείρησαν μια σφαιρική προσέγγιση, με τον Νίκο Χριστοδουλάκη να αναλύει την ισορροπία μεταξύ «λάθους και πεπρωμένου» στην ελληνική οικονομία του Μεσοπολέμου. Ο Σωκράτης Πετμεζάς εξέτασε τη σχέση της ελληνικής αγροτικής οικονομίας και της κρίσης, ο Ανδρέας Κακριδής τη θέση της Τράπεζας της Ελλάδος στη «Μάχη της Δραχμής», ενώ ο Şevket Pamuk του Πανεπιστημίου του Βοσπόρου την εξέλιξη της κρίσης στις αναπτυσσόμενες χώρες στη δεκαετία του ’30. Για τη σχέση της κρίσης και της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής, ειδικά ως προς τη μετάβαση από τις συμμαχίες ειρήνης στις προετοιμασίες πολέμου, μίλησε η Κωνσταντίνα Μπότσιου, ενώ ο Μανόλης Κούμας για τις συνέπειες της κρίσης του ’29 στη Γερμανία και στην ΕΣΣΔ. Η Κατερίνα Μπρέγιαννη είχε ως θέμα της τα μετά την ελληνική χρεοκοπία του 1932, την εθνική οικονομική πολιτική και νομισματικές διαστάσεις της διεθνούς κρίσης όπως αυτή αποτυπώνεται στο Ιστορικό Αρχείο της Τράπεζας της Γαλλίας, ενώ ο Σπυρίδων Βλαχόπουλος την επίδρασή της στους συνταγματικούς θεσμούς της χώρας. Η Τζένη Λιαλιούτη επικεντρώθηκε στις προσλήψεις του «κοινωνικού ζητήματος» στους δήμους Αθηναίων και Λαυρεωτικής, ενώ ο Σωτήρης Ριζάς στις πολιτικές όψεις της κρίσης, από τον κοινοβουλευτισμό στη δικτατορία. Τέλος, ο Κώστας Κωστής προσέγγισε τις αναγνώσεις της κρίσης στην ελληνική ιστοριογραφία.