Το τραγικό γονίδιο

Αν μετά μια επέτειο που ένας λαός ανατρέχει στις μεγάλες νίκες του ή στις τραγικές ήττες του, πέρα από τις παράτες, τις ρητορικές κορόνες και τις σχολικές απαγγελίες, δεν κάνει «ταμείο» και δεν αναγνωρίζει προσφορές ή δεν καταλογίζει ευθύνες, είναι λαός ιστορικά ανώριμος και συχνά έτοιμος να ρισκάρει στο μέλλον επιπόλαιες ενέργειες.

Σκέφτομαι συχνότατα, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, αναλογιζόμενος ένα τραγικό εθνικό παρελθόν (αλβανικό έπος, Κατοχή, Εμφύλιος, Κυπριακό, χούντα, οικονομική και θεσμική και πολιτισμική κρίση), πως μόνο αυτός ο λαός, με συνέχεια αδιάσπαστη 3.000 και άνω χρόνια, ήταν αυτός που δημιούργησε μια πολιτισμική μορφή τέχνης, αποτέλεσμα της πικρής του εμπειρίας από τις ιστορικές του περιπέτειες.

Και αυτή η πολιτισμική μορφή, οντότητα, είναι το αρχαίο δράμα, τραγωδία και κωμωδία.

Γνωρίζετε άλλον λαό που να δημιούργησε μια μορφή τέχνης όπου να συζητεί και να αναλύει κάθε χρόνο, επί έναν αιώνα και ύστερα έως σήμερα, ως πολύτιμη κληρονομιά (ευχή και κατάρα) όλα τα ηθικά, πολιτικά, γνωστικά και θεσμικά του προβλήματα, αδιέξοδα και ερωτήματα;

Η τραγική τέχνη, ενώ ξεκίνησε ως εορταστικός πυρήνας διονυσιακής θρησκευτικής τελετής, μέσα σε πενήντα και λιγότερα χρόνια έγινε δομικό στοιχείο της πόλεως και ανδρώθηκε με τη θέσπιση της δημοκρατίας. Είδατε, χρησιμοποίησα ως εκ συνηθείας το ρήμα, κοινό εδώ και αιώνες για τους πολιτικούς θεσμούς, το ρήμα «θεσπίζω», που αναφέρεται στον άνθρωπο εκείνον που σε μια εορταστική προς τιμήν του Διονύσου πανήγυριν, κάπου κοντά στη σημερινή Νέα Μάκρη της Αττικής, τον Θέσπιν, εμπνεύστηκε και ίδρυσε μια νέα τέχνη, την τραγωδία, η οποία, όπως προείπα, μέσα σε μισό αιώνα έπαψε, τουλάχιστον θεματικά, να αναφέρεται στα πάθη του θεού Διόνυσου και μέσω των λαϊκών μύθων, των κοινόχρηστων, έγινε θεσμός πολιτισμού της νέας μορφής πολιτικής συγκρότησης, της πρώτης στην ιστορία του κόσμου, της δημοκρατίας. Και δεν είναι μόνο παράδοξο της ιστορικής τύχης πως η πρώτη σωζόμενη τραγωδία, οι «Πέρσες» του Αισχύλου, είναι δράμα ιστορικό, χωρίς ίχνος αναφοράς στον Διόνυσο, πλην πιθανόν του ενθουσιασμού μιας σωτήριας για την πόλιν νίκης. Και βέβαια ενθουσιασμός είναι να τιμάς βάζοντας στην ψυχή σου τον θεό εντός σου.

Εξάλλου, οι πρώτες σωζόμενες τραγωδίες του Αισχύλου είναι μέρη μιας φόρμας της τετραλογίας, που αποτελούνταν από τρεις τραγωδίες και τέλειωνε με ένα τέταρτο δράμα, σατυρικό.

Τα πρώτα τρία μέρη μιλούσαν για τις «αμαρτίες» (στην αρχαία γλώσσα η λέξη σήμαινε αποτυχία στο να πετύχεις τον στόχο) ανθρώπων που ασκούσαν εξουσία, άρα λογοδοτούσαν για τα λάθη τους στην πόλη (στο δράμα στον Χορό). Αλλά η τετραλογία έκλεινε με μια διονυσιακής μέθης ιστορία γλεντιού, κρασιού και ελεύθερου ερωτικού εκστασιασμού.

Και τώρα στο κύριο θέμα αυτής της επαφής μας. Πόσες φορές μέσα στην ιστορία αυτού του τόπου δεν μιμηθήκαμε ή δεν προκαλέσαμε μια τετραλογία;

Από την εποχή του Ομήρου και των δύο εξαίσιων επών του έως τον Ηρόδοτο, τον Θουκυδίδη, τον Ξενοφώντα, τον Πολύβιο, ύστερα τον Προκόπιο, την Αννα την Κομνηνή, τους ιστορικούς και τους χρονογράφους της αλεξανδρινής εποχής και αργότερα, μετά τη χιλιόχρονη δουλεία, τον Ρήγα, τον Τρικούπη, τον Παπαρρηγόπουλο, έως τις τραγικές μέρες μας, τον Σβορώνο, τετραλογίες γράφονται: πάθη, μίση, ίντριγκες, προδοσίες, αυτοθυσίες, δολοφονίες, παγίδες, εκτελέσεις αντιπάλων, πισώπλατα μαχαιρώματα συντρόφων, συμμαχίες με τον εχθρό, συνωμοσίες αλλά και ηρωικές έξοδοι, ολοκαυτώματα, νίκες κατά βαρβάρων, υπονομεύσεις τυράννων και γελοιοποιήσεις φαμφαρόνων ηγετών ημετέρων και αλλοτρίων.

Και ακολουθούν γιορτές και πανηγύρια και παννυχίδες και τιμές στους νικητές και λαϊκή ευωχία.

Στην ιστορία μας επαναλαμβάνουμε σχεδόν εμμονικά την τραγική τετραλογία. Κι από κοντά την κωμωδία, που μας διασώθηκε δυστυχώς μόνο ως δείγμα – στην αρχαιότητα παίχτηκαν 400 κωμωδίες και σώθηκαν οι 11 του Αριστοφάνη, που υπήρξε ο μεγάλος κωμωδιογράφος των πολιτικών, ηθικών και εκπαιδευτικών μας λαθών και εγκλημάτων, τα οποία στην ιστορία τη ζώσα και ζέουσα επαναλαμβάνουμε και συχνά απολαμβάνουμε, λες και εμείς οι θεατές του σήμερα δεν θα γίνουμε αύριο θέμα της προσεχούς κωμωδίας λόγω των ίδιων ακριβώς θεσμικών παρατράγουδων, των πολιτικών ανοησιών μας, των ηθικών μας παρεκκλίσεων.

Θυμηθείτε οι νεότεροι, ως θεατές οπτικών ντοκουμέντων, τον διονυσιασμό του λαού μας τη μέρα που κηρύχτηκε ο πόλεμος του ’40, θυμηθείτε ή ανακαλέστε τις γιορτές της απελευθέρωσης, τις λαϊκές γιορτές όταν έπεσε η χούντα. Σατυρικά δρώμενα. Και πριν ή μετά τετραλογίες μίσους, διχόνοιας, δολοφονίες, ταπεινώσεις, εξορίες, διαπομπεύσεις αντιπάλων και ανίερες ή ανοίκειες συμμαχίες. Ναι, είμαστε οι ιδρυτές και οι χρήστες του τραγικού ήθους.