Οι πόλεμοι της μνήμης

Η Ελένη Παπαδάκη ήταν μια σπουδαία ηθοποιός. Ηταν η βασική ανταγωνίστρια της Κατίνας Παξινού κι η φήμη της ήταν εφάμιλλη της Κυβέλης, της Μαρίκας Κοτοπούλη, του Αιμίλιου Βεάκη, του Γεωργίου Παππά… Αλλά τον Δεκέμβριο του 1944 απήχθη από πολιτοφύλακες του ΕΑΜ και αφού «δικάστηκε» από λαϊκό δικαστήριο, δολοφονήθηκε στην Ούλεν, στο σημερινό Γαλάτσι, με τσεκούρι.

Η Παπαδάκη ξεχάστηκε. Η μνήμη της ανασύρθηκε κυρίως από τη λογοτεχνία – αρχικά από τον Γιώργο Θεοτοκά, πρόσφατα από τον Μάνο Ελευθερίου και τον Μισέλ Φάις. Αλλά, απ’ όσο έψαξα, δεν βρήκα πουθενά το όνομά της σε δρόμο ή σε πλατεία, κράτος και τοπική αυτοδιοίκηση επέλεξαν να ξεχαστεί το όνομά της, οι επιτυχίες της, ο θρύλος της – πιθανόν και για να ενισχυθεί ο ηρωικός μανιχαϊσμός της Αριστεράς, η εκδοχή της οποίας για τον εμφύλιο κυριαρχούσε τα χρόνια της μεταπολίτευσης, έως πρόσφατα. Γι’ αυτό είναι σημαντική η απόφαση του καλλιτεχνικού διευθυντή του Εθνικού Θεάτρου, Δημήτρη Λιγνάδη, να δώσει το όνομα της ηθοποιού στο ισόγειο του Ρεξ. Η μνήμη των σημαντικών ανθρώπων χρειάζεται να τιμάται, οφείλουμε να θυμόμαστε την ιστορία μας – και δεν χρειάζεται να κρύβουμε τις πομπές των εγκλημάτων φανατισμού που συνέβησαν στη διάρκεια της μικρής ιστορίας μας.

Από την άλλη πλευρά, πάλι, το δημοτικό συμβούλιο της Αθήνας απέρριψε την πρόταση του Νάσου Ηλιόπουλου να μετονομαστεί η οδός Γλάδστωνος σε οδό Ζακ Κωστόπουλου. Ορθή επιλογή. Οχι μόνο επειδή εκκρεμεί δίκη για τα αίτια, τα κίνητρα και τους υπαίτιους του θανάτου του, ούτε μόνο επειδή ο μείζων βρετανός πολιτικός Ουίλιαμ Γλάδστων που θα «σκεπαστεί» συνέβαλε στην προσάρτηση από τη χώρα μας των Ιόνιων νησιών. Αλλά κυρίως επειδή το όνομα-σύμβολο ενός μονοδιάστατου ακτιβισμού σε μια ταμπέλα υπονομεύει τη δημοκρατική διεκδίκηση του δικαιώματος στη διαφορά την οποία φορτίζει ακριβώς με παραταξιακό φανατισμό. «Να μη χύνεται πολύ δηλητήριο» είπε σωστά ο δήμαρχος Κώστας Μπακογιάννης, που αντιπρότεινε ένα μνημείο κατά του μίσους – ελπίζω μόνο να αποφευχθεί κάτι κιτς, όπως το άγαλμα εθνικής συμφιλίωσης στην Κλαυθμώνος.

Εγραψα Κλαυθμώνος και θυμήθηκα ότι, τελικά, οι μόνοι που πάνε άκλαυτοι στη λήθη είναι οι τρεις νεκροί του Μαΐου 2010 στη Μαρφίν, θύματα του φανατισμού και της στρεψοδικίας του αριστερού λαϊκισμού. Τα ονόματά τους: Αγγελική Παπαθανασοπούλου, Επαμεινώνδας Τσάκαλης, Παρασκευή Ζούλια. Και δεν αρκεί στη μνήμη τους να χτιστεί ένα μνημείο υπέρ του δικαιώματος στην εργασία και στην προκοπή.