Πολιτική κατώτατου μισθού και εργαζόμενοι

Σχεδόν κάθε χώρα έχει έναν κατώτατο μισθό. Οι λεπτομέρειες ποικίλλουν: ορισμένες χώρες, όπως η Γαλλία και η Ελλάδα, καθορίζουν έναν ενιαίο κατώτατο μισθό σε ολόκληρη την οικονομία, ενώ άλλες, όπως η Νέα Ζηλανδία, διαφοροποιούν τον κατώτατο μισθό ανάλογα με τον κλάδο και τους εργαζόμενους. Τυπικά, ο κατώτατος μισθός καθορίζεται από την κυβέρνηση και αναθεωρείται περιοδικά σε συνεννόηση με τις επιχειρήσεις και τους κοινωνικούς θεσμούς. Υπάρχουν ηθικοί, κοινωνικοί και οικονομικοί λόγοι που αιτιολογούν τη θέσπιση κατώτατου μισθού. Αλλά ο πρωταρχικός στόχος είναι να ενισχυθούν τα εισοδήματα και να βελτιωθεί η ευημερία των εργαζομένων, ιδιαίτερα των ανειδίκευτων, μειώνοντας παράλληλα την ανισότητα και προωθώντας την κοινωνική ένταξη. Οσοι ασκούν κριτική στέκονται κυρίως στο ότι οι κατώτατοι μισθοί είναι αντιπαραγωγικοί επειδή στρεβλώνουν την αγορά εργασίας. Υποστηρίζουν ότι υπάρχουν και άλλοι, καλύτερα στοχοθετημένοι και λιγότερο στρεβλωτικοί τρόποι παροχής κοινωνικής ενίσχυσης και υποστήριξης.

Εκεί ωστόσο που υπάρχουν μεγάλες αμφιβολίες είναι στο εάν η αύξηση του κατώτατου μισθού ωφελεί πραγματικά τους εργαζόμενους με χαμηλό εισόδημα. Γιατί αυτό; Πρώτον, γιατί οι εργοδότες ενδέχεται να μη συμμορφώνονται με τον κατώτατο μισθό. Εάν δηλαδή στην πράξη κανείς δεν λαμβάνει τον κατώτατο μισθό, ή αν ο νόμος γενικά μένει στα χαρτιά, τότε είναι φανερό ότι δεν έχει αποτελεσματικότητα η αύξηση του κατώτατου μισθού. Σε χώρες με μεγάλη «μαύρη» οικονομία, οι εργοδότες συχνά δίνουν στους εργαζόμενους συμπληρωματικούς μισθούς κάτω από το τραπέζι, για να αποφύγουν τους φόρους ή τις εργοδοτικές εισφορές. Σε αυτή την περίπτωση, ο εργοδότης θα μπορούσε να αντιδράσει στην αύξηση του κατώτατου μισθού μειώνοντας τα «μαύρα» εισοδήματα, αφήνοντας τη συνολική αποζημίωση αμετάβλητη. Οι εργοδότες ενδέχεται επίσης να μην αναφέρουν επαρκώς τον αριθμό ωρών εργασίας που εργάστηκαν, αφήνοντας πάλι το σύνολο των αμοιβών αμετάβλητο. Δεύτερον, ακόμη και όταν τηρούνται πλήρως οι κατώτατοι μισθοί, τα πρόσθετα κέρδη ενδέχεται να εξανεμιστούν εξαιτίας των πρόσθετων φορολογικών και ασφαλιστικών κρατήσεων.

Μια δεύτερη εστία αμφιβολίας, είναι η επίπτωση στην απασχόληση. Σε ανταγωνιστικές αγορές, αν ο κατώτατος μισθός επιβληθεί και αυξήσει τους μισθούς πάνω από τα επικρατούντα επίπεδα, ορισμένες εταιρείες δεν θα είναι πρόθυμες να πληρώσουν τον υψηλότερο μισθό και θα απολύσουν τους εργαζόμενους. Σε μονοπώλια ή ολιγοπώλια, που είναι σε θέση να επιβάλλουν  χαμηλότερους μισθούς σε σχέση με τον ανταγωνισμό, ο κατώτατος μισθός μπορεί να αυξήσει τα εισοδήματα των εργαζομένων χωρίς να μειώσει την απασχόληση. Οι μέχρι τώρα εμπειρικές έρευνες δεν έχουν καταλήξει σε ένα ξεκάθαρο αποτέλεσμα.

Τέλος, ένα άλλο βασικό κίνητρο για πολιτικές κατώτατων μισθών είναι η μείωση της ανισότητας των εισοδημάτων μέσω της βελτίωσης του αριθμού των ατόμων που βρίσκονται στο κάτω μέρος των αμοιβών. Οι εμπειρικές μελέτες δείχνουν ότι μικρές αυξήσεις των κατώτατων μισθών τείνουν να περιορίζουν τις μισθολογικές ανισότητες, αλλά μόνο στο πλαίσιο μιας ευρύτερης πολιτικής προσπάθειας για σημαντική μείωση της φτώχειας. Ωστόσο, υπάρχουν όρια σε ό,τι μπορεί να επιτύχει ο κατώτατος μισθός. Μεγάλες αυξήσεις ενδέχεται να προκαλέσουν σημαντικές απώλειες θέσεων εργασίας και συνεπώς να έχουν αρνητικές διανεμητικές επιπτώσεις. Καθώς τα άτομα με χαμηλό εισόδημα χάνουν τη δουλειά τους, η ανισότητα θα διευρυνθεί.

Τελικά πού καταλήγουμε; Στο ότι, ναι, χρειάζονται οι κατώτατοι μισθοί αλλά όταν αυξάνονται πολύ ενδέχεται τελικά να καταλήξουν εναντίον των εργαζομένων. Ποιο είναι λοιπόν το βέλτιστο επίπεδο; Λίγες μελέτες αντιμετωπίζουν αυτή την ερώτηση διεθνώς, αλλά εκείνοι που την αγγίζουν, θέτουν το ιδανικό επίπεδο κάπου μεταξύ 25 και 50 τοις εκατό του μέσου μισθού. Στην πράξη, οι μισθολογικές πολιτικές κατώτατου μισθού πρέπει να εξετάζονται με προσοχή ώστε να συμβαδίζουν με την αντίστοιχη μεταβολή στην παραγωγικότητα.

Ο Παναγιώτης Λιαργκόβας είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου και πρώην συντονιστής του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή των Ελλήνων