Ναοί και αρχοντικά

Χτισμένη στη δυτική όχθη της Ορεστιάδας, της περίφημης λίμνης της, και απλωμένη στον λαιμό μιας λοφώδους χερσονήσου, η πόλη της Καστοριάς είναι ένα από τα πλέον γραφικά οικιστικά σύνολα της ηπειρωτικής Ελλάδας.

Η πόλη της Δυτικής Μακεδονίας με τη μακρά ιστορική διαδρομή κατέστη πνευματικό και καλλιτεχνικό κέντρο κατά τους Βυζαντινούς Χρόνους (11ος-12ος αιώνας), ενώ επί Τουρκοκρατίας συνέχισε να αποτελεί αξιόλογη καλλιτεχνική εστία χάρη στα ειδικά προνόμια που της είχε παραχωρήσει η τουρκική διοίκηση.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ. Τον 6ο αιώνα μ.Χ. ο βυζαντινός αυτοκράτορας Ιουστινιανός Α’ (527-565) αποφάσισε να μεταφέρει στη δυτική όχθη της λίμνης της Καστοριάς, στη θέση όπου βρισκόταν η οχυρή μακεδονική πόλη Κήλητρον ή Κέλετρον, τον πληθυσμό της παρακείμενης Διοκλητιανούπολης, ρωμαϊκής πόλης που ήταν χτισμένη στην περιοχή του Άργους Ορεστικού και είχε λεηλατηθεί από βαρβάρους τον 4ο αιώνα μ.Χ.

Η κίνηση αυτή του Ιουστινιανού σηματοδότησε την έναρξη του βίου της βυζαντινής Ιουστινιανούπολης, που περιτειχίστηκε και μετονομάστηκε αργότερα σε Καστοριά (η πόλη αναφέρεται στις πηγές με τη σημερινή ονομασία της από τους Μεσοβυζαντινούς Χρόνους).

ΜΝΗΜΕΙΑ ΠΙΣΤΗΣ & ΤΕΧΝΗΣ. Την αξιοθαύμαστη καλλιτεχνική διαδρομή της πόλης και το υψηλό επίπεδο της αγιογραφικής παραγωγής στην Καστοριά από τους Μεσοβυζαντινούς έως και τους Μεταβυζαντινούς Χρόνους αντανακλούν αφενός μεν τα εντυπωσιακά εκκλησιαστικά μνημεία της, αφετέρου δε τα λαμπρά εκθέματα του Βυζαντινού Μουσείου της πόλης.

Από τις δεκάδες βυζαντινές και μεταβυζαντινές εκκλησίες που κοσμούν την Καστοριά ξεχωρίζουν οι Άγιοι Ανάργυροι, ο Άγιος Στέφανος, η Παναγία Κουμπελίδικη, ο Ταξιάρχης Μητροπόλεως και ο Άγιος Νικόλαος του Κασνίτζη.

ΑΓΙΟΙ ΑΝΑΡΓΥΡΟΙ. Τρίκλιτη βασιλική με έξοχο κεραμοπλαστικό διάκοσμο και τοιχογραφίες σε δύο στρώματα, του 11ου και του 12ου αιώνα (υψηλής καλλιτεχνικής αξίας είναι οι τοιχογραφίες του 12ου αιώνα).

ΑΓΙΟΣ ΣΤΕΦΑΝΟΣ. Τρίκλιτη βασιλική με νάρθηκα, υπερώο (γυναικωνίτη) και δύο κύρια στρώματα ζωγραφικής, το ένα του τέλους του 9ου/αρχών του 10ου αιώνα και το άλλο του τέλους του 12ου αιώνα.

ΠΑΝΑΓΙΑ ΚΟΥΜΠΕΛΙΔΙΚΗ. Μικρός τρίκογχος ναός του 10ου/11ου αιώνα, με ψηλό κυλινδρικό τρούλο (κουμπές στην τουρκική γλώσσα, εξού και η ονομασία του ναού) και τοιχογραφίες που ανήκουν σε τρεις διαφορετικές φάσεις (13ου αιώνα, τέλους του 15ου αιώνα και 17ου αιώνα).

ΤΑΞΙΑΡΧΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ. Τρίκλιτη καμαροσκεπής βασιλική με νάρθηκα, υπολείμματα τοιχογραφιών του 10ου αιώνα, καλά διατηρημένες τοιχογραφίες των ετών 1359-1360 και τα φυλασσόμενα σε λάρνακα οστά του μακεδονομάχου Παύλου Μελά.

ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΚΑΣΝΙΤΖΗ. Μικρός μονόχωρος ναός του 12ου αιώνα, με νάρθηκα και τοιχογραφίες του 12ου αιώνα (μεταξύ αυτών, σκηνές από τον βίο του τιμώμενου αγίου και παραστάσεις των κτητόρων, του μαγίστρου Nικηφόρου Kασνίτζη και της συζύγου του, Άννας).

ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΜΟΥΣΕΙΟ. Στο εκθεσιακό υλικό του μουσείου περιλαμβάνονται μεγάλης ιστορικής και καλλιτεχνικής αξίας βυζαντινές και μεταβυζαντινές φορητές εικόνες, βημόθυρα τέμπλου, τμήματα αποτοιχισμένων τοιχογραφιών, αντικείμενα μικροτεχνίας, νομίσματα.

ΤΑ ΑΡΧΟΝΤΙΚΑ. Πέραν των εξαίρετων θρησκευτικών μνημείων της, η πόλη της Καστοριάς στολίζεται από υπέροχα αρχοντικά, τα οποία οικοδομήθηκαν την περίοδο κατά την οποία η περιοχή γνώρισε οικονομική άνθηση χάρη στη δραστηριότητα που ανέπτυξαν ντόπιοι έμποροι στην Κωνσταντινούπολη, τις παραδουνάβιες χώρες και την Κεντρική Ευρώπη.

Τα επιβλητικά και μεγαλοπρεπή αρχοντικά της Kαστοριάς, διώροφα (ως επί το πλείστον) και τριώροφα οικοδομήματα του 18ου και του 19ου αιώνα, παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον από την άποψη της αρχιτεκτονικής, της τοιχοδομίας και της διακόσμησής τους.

Στους αρχοντικούς αυτούς οίκους απαντούν δείγματα της παραδοσιακής λαϊκής τέχνης που εφάρμοζαν την ίδια περίοδο και σε ναούς τα σινάφια των μαστόρων της Ηπείρου και της Δυτικής Μακεδονίας. Ειδικότερα, οι επιτοίχιες ζωγραφικές παραστάσεις αποτελούν θαυμάσια δείγματα λαϊκής ζωγραφικής των Μεταβυζαντινών Χρόνων.

Σε ό,τι αφορά την αρχιτεκτονική και την τοιχοδομία των καστοριανών αρχοντικών, το ισόγειο (κατώι) και ο πρώτος όροφος είναι πετρόχτιστα (χτισμένα με λιθοδομή), με ελάχιστους αεραγωγούς στο ισόγειο και λίγα μικρά παράθυρα στον ημιώροφο (μεσοπάτωμα) και τον όροφο. Ο δεύτερος (και ο τρίτος) όροφος είναι χτισμένος με την τεχνική του ασβεστοχρισμένου τσατμά και διαθέτει αρκετά και μεγάλα παράθυρα, που κοσμούνται από πολύχρωμα βιτρό.

Ο ηλιακός (το στενόμακρο χαγιάτι) στον όροφο, τα προεξέχοντα σαχνισιά, που φωτίζονται με διπλή σειρά παραθύρων, το έντονο γείσωμα της ξύλινης στέγης, οι πλακοστρωμένες αυλές με τους ψηλούς μαντρότοιχους συγκαταλέγονται στα μορφολογικά χαρακτηριστικά των αρχοντικών της Καστοριάς.

ΝΤΟΛΤΣΟ & ΑΠΟΖΑΡΙ. Σε δύο συνοικίες-οικιστικούς πυρήνες με χαρακτηριστικές ονομασίες, το Ντολτσό και το Απόζαρι, στα νότια και τα βόρεια παραλίμνια εδάφη αντίστοιχα, διατηρούνται τα προαναφερθέντα αρχοντικά και συμπυκνώνεται η πλούσια αρχιτεκτονική και καλλιτεχνική παράδοση της πόλης της Καστοριάς. Τα πλέον γνωστά αρχοντικά στις εν λόγω συνοικίες, άλλοτε κατοικίες ευπόρων Καστοριανών, είναι τα εξής: Εμμανουήλ (1750, νυν Ενδυματολογικό Μουσείο), Σαπουντζή (αρχές 18ου αιώνα), Τσιατσιαπά ή Τσιατσαπά (1754), Σκούταρη (1750), Νεράντζη – Αϊβάζη (18ος αιώνας, νυν Λαογραφικό Μουσείο), Παπατέρπου (1880), Mπασάρα (1750), Νατζή ή Ναντζή (1753), Βέργου ή Βέργουλα (1850), Πηχεών (β’ μισό 19ου αιώνα, νυν Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα), Χριστόπουλου (1753).