Ζακ Σιράκ: To δέντρο με τα κοράκια

Στα τελευταία χρόνια της ζωής του ο Ζακ Σιράκ παρομοίαζε τον εαυτό του με «δέντρο όπου κουρνιάζουν τα κοράκια». Είχε τύψεις για πολλές πράξεις του· μεταξύ άλλων, είχε καταχραστεί λεφτά από τον δήμο του Παρισιού. Αλλά, στα σαράντα χρόνια της πολιτικής του ζωής, πήρε τουλάχιστον δύο τολμηρές αποφάσεις: η πρώτη ήταν η άρνηση να συμμετάσχει στον πόλεμο που κήρυξαν οι ΗΠΑ στο Ιράκ την επαύριο της 11ης Σεπτεμβρίου· η δεύτερη ήταν η απαγόρευση της ισλαμικής μαντίλας στο σχολείο. Αμφότερες οι αποφάσεις συνεχίζουν να έχουν αντίκτυπο όχι μόνο στη γαλλική ζωή αλλά και στις διεθνείς σχέσεις.

Ο Σιράκ ήξερε ότι ο Σαντάμ Χουσεΐν (με τον οποίον ήταν, περιέργως, «φίλοι») δεν είχε ούτε όπλα μαζικής καταστροφής, ούτε ανάμειξη στο τρομοκρατικό χτύπημα της 11ης Σεπτεμβρίου. (Όλοι το ξέραμε, αν και πολλοί σοβαροί άνθρωποι εκείνη την εποχή παρασύρθηκαν από το σοκ και δήλωσαν «Είμαστε όλοι Αμερικανοί»). Έτσι, η Γαλλία διαφώνησε με τον Τζορτζ Μπους και τη Σαουδική Αραβία για χάρη της οποίας οι Αμερικανοί εισέβαλαν στο Ιράκ. (Υπενθυμίζω ότι η Σαουδική Αραβία διαδίδει την πιο βίαιη εκδοχή του ισλάμ, τον γουαχαμπισμό, ο οποίος διδάσκεται σε άγνωστο αριθμό τζαμιών στην Ευρώπη). Ακολούθησε κρίση στις γαλλοαμερικανικές σχέσεις και αντιγαλλική υστερία του αμερικανικού όχλου: όποιος είναι αρκετά μεγάλος για να θυμάται τι συνέβαινε το 2001 -Αμερικανοί rednecks έχυναν γαλλικό κρασί στους υπονόμους και κατέστρεφαν με λοστούς αυτοκίνητα γαλλικής κατασκευής- αντιλαμβάνεται ότι η στάση του Σιράκ εναντίον του πολέμου δεν ήταν αυτονόητη: έδειξε τόλμη και σταθερότητα που έλειπαν, για παράδειγμα, από τον Τόνι Μπλερ. Για μερικά χρόνια, γινόταν μύλος: ο Τζορτζ Μπους έβλεπε στην πολιτική της Γαλλίας τη «γερασμένη Ευρώπη» ανασύροντας από τη μνήμη το καθεστώς του Βισύ. Όχι ότι γνώριζε τα γεγονότα του Β’ παγκοσμίου πολέμου· του τα σφύριξε η Κοντολίζα Ράις. Η Γαλλία διατήρησε τη θέση της αν και στη συνέχεια ο Νικολά Σαρκοζί, ως πρόεδρος τύπου κουτσομπολίστικου περιοδικού, αποκατέστησε τις γαλλοαμερικανικές σχέσεις με μια δόση ταπεινότητας για να μην πω γλειψίματος.

Η δεύτερη απόφαση του Σιράκ για τη μαντίλα στο σχολείο εφαρμόστηκε κουτσά-στραβά εξαιτίας της μουσουλμανικής και αριστερής πίεσης. Ωστόσο, ο Σιράκ δεν έκανε τίποτα περισσότερο από το να εφαρμόζει το σύνταγμα και τους νόμους περί του κοσμικού κράτους, περί της θρησκευτικής ουδετερότητας στην εκπαίδευση. Κι αντί να γενικευτεί ο νόμος στον δημόσιο χώρο, συρρικνώθηκε, δυσφημίστηκε και κατέληξε κενό γράμμα. Το κίνητρο για την απαγόρευση δεν ήταν φυσικά η θρησκευτική μισαλλοδοξία· ήταν οι αναφορές που έφταναν κατά ριπάς ότι στα σχολεία εκτυλισσόταν ισλαμικό κήρυγμα το οποίο είχε ήδη διαβρώσει ολόκληρες συνοικίες με ανυπολόγιστες, εκείνη την εποχή, συνέπειες για τη δημόσια ασφάλεια και τη νομιμότητα. Ήδη το 1989, σε σχολείο στο Επινάλ, μια καθηγήτρια όταν είδε μια μαθήτριά της να ιδρώνει τυλιγμένη στο μουσουλμανικό ένδυμα, της πρότεινε να βγάλει τουλάχιστον τη μαντίλα – το κοριτσάκι αρνήθηκε, περιέγραψε στους γονείς του το επεισόδιο και οι τοπικές αρχές (ιμάμης και μουσουλμάνοι δημοτικοί σύμβουλοι) το έκαναν τσίρκο στα μέσα ενημέρωσης. Πραγματοποιήθηκαν διαδηλώσεις κι οι υποστηρικτές της laïcité έφαγαν μερικά χαστούκια. Την ίδια χρονιά ο γυμνασιάρχης σε σχολείο της Κρέιγ απηύθυνε επιστολή στους γονείς των μαθητριών σχετικά με την ασυμβατότητα της μαντίλας με το γαλλικό σύνταγμα και τη λειτουργία του σχολείου – και τότε ξέσπασε πανεθνική διαμάχη στην οποία ο Σιράκ υποστήριξε τον γυμνασιάρχη αλλά βρέθηκε αντιμέτωπος ακόμα και με στελέχη του ίδιου του κόμματός του. Επειδή η γαλλική κεντροδεξιά φοβήθηκε να εκφράσει τη γνώμη της, από τη διαμάχη κέρδισε το Εθνικό Μέτωπο το οποίο είχε οικειοποιηθεί το πρόβλημα.

Το 2003 ο Σιράκ, εν μέσω θύελλας που είχε πάρει ευρωπαϊκές διαστάσεις ―η Ευρώπη κοιμόταν και κοιμάται τον ύπνο των δικαίων― ανέθεσε στον Μπερνάρ Σταζί, μια ενδιαφέρουσα προσωπικότητα του γαλλικού κέντρου, την έρευνα για την εμφανώς κρίσιμη κατάσταση της laïcité. Τα αποτελέσματα αυτής της έρευνας είναι σήμερα ορατά ακόμα και σε όσους αρνούνταν να τα δουν τότε: κοινωνικός κατακερματισμός, ανομία, γκέτο, γυναίκες-σκλάβες, διατάξεις που περνούν αθόρυβα ικανοποιώντας ισλαμικά αιτήματα (όπως, προσφάτως, η απαγόρευση της βλασφημίας εναντίον του ισλάμ στο Ίντερνετ) – η γεωπολιτική του εξισλαμισμού σε εξέλιξη. Στην επιτροπή του Σταζί συμμετείχαν προσωπικότητες της αριστεράς όπως ο Ρεζίς Ντεμπρέ και ο Αλέν Τουρέν: συμφωνούσαν όλοι ότι η δημοκρατία έχανε έδαφος· στην κυριολεξία, εδάφη. Το 2005 οι ταραχές στο Κλισύ-σου-Μπουά σηματοδότησαν μια καινούργια φάση που επιβεβαίωνε αυτή την απώλεια των εδαφών.

Στη διάρκεια της τελευταίας θητείας του Σιράκ απαγορεύτηκαν τα θρησκευτικά σύμβολα στο σχολείο, αλλά ήταν πια αργά – εξάλλου, σ’ αυτό το ζήτημα όπως και σε πλήθος παρόμοια, ο Γάλλος πρόεδρος ήταν μόνος. Έκτοτε, χάθηκε η επιθυμία για κοινούς κανόνες και η κατάσταση ξέφυγε από κάθε έλεγχο: η γαλλική δημοκρατία δεν μπόρεσε να συγκρατήσει τον προσηλυτισμό και τις εξαιρέσεις των μουσουλμάνων από τον νόμο. Ο Σιράκ επέμεινε σε όσα είχε εκφράσει σε ομιλία του στις 17 Δεκεμβρίου 2003, πλην όμως κυριάρχησε το επιχείρημα περί «στιγματισμού των μουσουλμάνων» που πρόβαλε η ισλαμοαριστερά. Στο μεταξύ, ο Σιράκ τροφοδοτούσε με απανωτές γκάφες την εκστρατεία ευτελισμού του στα ΜΜΕ (δημοσιογράφος: «Κύριε πρόεδρε, όταν ήσασταν μικρός είχατε αρκουδάκι;» «Όχι, είχα λαγουδάκι»), καταλήγοντας μια «συμπαθητική» φιγούρα που μισούν μόνο οι ράπερς – εφόσον μισούν τους πάντες χωρίς εξαιρέσεις.

Οι δυο αποφάσεις του ήταν αλληλένδετες: αφορούσαν τις σχέσεις της Ευρώπης με τις μουσουλμανικές χώρες και αποκάλυπταν την αντιευρωπαϊκή πολιτική των ΗΠΑ που ενισχύει τον ισλαμικό κοινοτισμό και τις ισλαμοδικτατορίες. Ο Σιράκ ήξερε ότι αν δεν αντιμετωπιστεί η υποβάθμιση του διεθνούς ρόλου της Γαλλίας και η κατάρρευση της laïcité, το ενδεχόμενο της ακροδεξιάς προεδρίας θα πλησιάζει όλο και περισσότερο. Μπροστά σ’ αυτή την προοπτική το δέντρο με τα κοράκια γίνεται αντικείμενο νοσταλγίας.