Brexit και βρετανικό σύνταγμα

Το 1215 οι Νορμανδοί φεουδάρχες της Αγγλίας υποχρέωσαν τον βασιλιά Ιωάννη τον Ακτήμονα να υπογράψει συμφωνία, με την οποία δεσμευόταν ότι δεν θα θέσπιζε ποτέ νέα φορολογία χωρίς την έγκρισή τους. Η γραπτή συμφωνία ονομάστηκε Magna Carta και θεωρείται το πρώτο συνταγματικό κείμενο στον σύγχρονο κόσμο.

Εκτοτε, μέσω του ελέγχου των δημοσιονομικών δαπανών, οι φεουδάρχες ήλεγχαν ουσιαστικά τη διακυβέρνηση του αγγλικού βασιλείου. Η σύνοδός τους ονομάστηκε The House of the Lords και υπήρξε το πρώτο θεσπισμένο Κοινοβούλιο της νεότερης ευρωπαϊκής ιστορίας.

Η Magna Carta είναι ουσιαστικά και το μόνο συνταγματικό κείμενο του Ηνωμένου Βασιλείου. Τυπικά το πολίτευμα είναι καθαρά μοναρχικό. Η καθαρά συμβολική λειτουργία του βρετανού μονάρχη απορρέει από μακρά πρακτική αιώνων. Σταδιακά το Κοινοβούλιο (με τη μεταγενέστερη προσθήκη και στη συνέχεια πρωτοκαθεδρία του δεύτερου κοινοβουλευτικού σώματος, του αστικού House of Commons), απορρόφησε σταδιακά ολόκληρη τη νομοθετική και – μέσω του ελέγχου των δημοσιονομικών δαπανών – και την εκτελεστική εξουσία. Η Μεγάλη Βρετανία εξελίχθηκε έτσι στο πρότυπο του κοινοβουλευτισμού.

Ο μονάρχης (εν προκειμένω η Βασίλισσα Ελισάβετ Β΄) έχει νομικά το δικαίωμα να υπογράφει ή να μην υπογράφει τους νόμους που ψηφίζει το Κοινοβούλιο, να διορίζει ή να μη διορίζει τον πρωθυπουργό που διαθέτει τη δεδηλωμένη, να συγκαλεί ή να διαλύει το Κοινοβούλιο. Στην πράξη, όμως, κάτι τέτοιο θεωρείται πολιτικά αδιανόητο. Οι άγραφοι κανόνες εκεί τηρούνται πολύ περισσότερο από ό,τι σε χώρες που έχουν λεπτομερέστατα μεν γραπτά συντάγματα, που όμως έχουν υποστεί πλήθος παραβιάσεων, παρεκκλίσεων, παρερμηνειών, δυσλειτουργιών κ.λπ. Αυτό το στοιχείο είναι απαραίτητο για την ερμηνεία της πρωτοφανούς συνταγματικής κρίσης που βιώνει σήμερα η χώρα αυτή.

Ο βρετανικός λαός το 2106 αποφάσισε ελεύθερα με δημοψήφισμα την έξοδο από την Ευρωπαϊκή Ενωση. Το βρετανικό Κοινοβούλιο, με τη μακραίωνη παράδοση της πρωτοκαθεδρίας του στο βρετανικό πολίτευμα, έχει άποψη για το Brexit. Εάν θα γίνει χωρίς συμφωνία ή με συμφωνία, με ποιους όρους κ.λπ. Η ατέρμονη συζήτηση διήρκεσε μία ολόκληρη τριετία, χωρίς αποτέλεσμα. Η αδιέξοδη κοινοβουλευτική διαδικασία εκ των πραγμάτων τείνει να αναβάλει επ’ αόριστον ή και να ακυρώσει το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος. Ο Μπόρις Τζόνσον εμφανίστηκε αίφνης ως ο από μηχανής θεός, που θα κόψει τον Γόρδιο Δεσμό τον οποίον το Κοινοβούλιο δεν κατάφερε να λύσει.

Εδώ λοιπόν συγκρούονται δύο διαδικασίες και δύο παραδόσεις: η ισχύς του βρετανικού Κοινοβουλίου και η ισχύς της άμεσης λαϊκής ετυμηγορίας. Ο Τζόνσον αποφάσισε να διακόψει τη λειτουργία του Κοινοβουλίου για έναν μήνα, αφού το Κοινοβούλιο προσπαθεί να αναιρέσει τη λαϊκή ετυμηγορία.

Στη μέση βρίσκεται η βασίλισσα, η οποία βρέθηκε ακουσίως και εκ των πραγμάτων στην εξής αντίφαση: υπέγραψε χωρίς να εκφέρει άποψη (όπως επιτάσσει η συνταγματική πρακτική αιώνων) το διάταγμα διακοπής των εργασιών του Κοινοβουλίου. Διότι αυτό της υπέβαλε η κυβέρνηση, η οποία αναδείχθηκε από το Κοινοβούλιο. Ηρθε όμως έτσι σε αντίθεση με το ίδιο το Κοινοβούλιο, με αποτέλεσμα να δεχθεί επικρίσεις και ανοιχτές επιθέσεις για την υπογραφή της. Είναι η πρώτη σοβαρή συνταγματική κρίση στη Μεγάλη Βρετανία, υπό την έννοια της διαφωνίας σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας του πολιτεύματος.

Οταν εξερράγη ο ρωσοϊαπωνικός πόλεμος το 1904, στα καφενεία των Αθηνών οι θαμώνες τηλεκατηύθυναν τον ρώσο αρχιστράτηγο με τη φράση «δεξιότερα Κουροπάτκιν». Ας μην υποπέσουμε στην επιπολαιότητα να εκφέρουμε από την Αθήνα κρίσεις και οδηγίες για το δέον γενέσθαι στη Μεγάλη Βρετανία σήμερα. Οι ίδιοι οι πολίτες της γνωρίζουν καλύτερα και άλλωστε αυτοί θα υποστούν τις συνέπειες. Εμείς απλώς προσπαθούμε να κατανοήσουμε. Η συνέχεια επί της οθόνης.

Ο Μελέτης Η. Μελετόπουλος είναι διδάκτωρ Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών Πανεπιστημίου Γενεύης