O πρώτος οικολόγος

Θα είχε σχεδόν μουσειακό χαρακτήρα αυτή η ιστορία αν δεν αφορούσε το μέλλον των παιδιών μας. Γιατί πολλοί νομίζουν ότι η κλιματική αλλαγή, εναντίον της οποίας διαδήλωσαν την περασμένη εβδομάδα πάνω από τέσσερα εκατομμύρια άνθρωποι σε 160 χώρες, είναι υπόθεση μερικών δεκαετιών. Στην πραγματικότητα, ο άνθρωπος που τη μελέτησε πρώτος, και συνειδητοποίησε ότι η φύση αποτελεί ένα σύνολο του οποίου είμαστε ένα μικρό μέρος, γεννήθηκε κοντά στο Βερολίνο πριν από 250 ακριβώς χρόνια, στις 14 Σεπτεμβρίου του 1769. Και χαρακτηρίστηκε από τον βασιλιά Φρειδερίκο Δ’ της Πρωσίας «ο σημαντικότερος άνθρωπος μετά τον κατακλυσμό».

Στο σχολείο ήταν σκράπας. Αλλά στον ελεύθερο χρόνο του έπαιζε με το αλεξικέραυνο που είχε κατασκευάσει ο Βενιαμίν Φραγκλίνος για τη στέγη του κάστρου των γονιών του. Μελετητής των πάντων, από τα ηφαίστεια και τα έντομα μέχρι τις ορχιδέες, ο Φον Χούμπολτ προοριζόταν αρχικά για κρατικός αξιωματούχος. Η πρώτη του δουλειά, άλλωστε, ήταν επιθεωρητής ορυχείων. Η φιλία του όμως με πρόσωπα όπως ο Τζόζεφ Μπανκς, βοτανολόγος του καπετάνιου Τζέιμς Κουκ, τροφοδότησε το πάθος του για τα ταξίδια και τις εξερευνήσεις. Μυήθηκε στη φιλοσοφία από τον Μάρκους Χερζ, αγαπημένο μαθητή του Καντ, στη φυσική από τον Λίχτενμπεργκ και στη γεωλογία από τον διάσημο Αβραάμ Γκότλομπ Βέρνερ. Για να ξεπερνά τα όριά του, κατασκεύαζε και διέλυε όργανα με δεμένα τα μάτια, στηριζόμενος σε ένα πόδι κάτω από τη βροχή. Για να εξοικειωθεί με τον πόνο, έβαζε το χέρι του πίσω από την πλάτη για μια εβδομάδα.

Στα πέντε χρόνια που έμεινε στη Λατινική Αμερική, μελέτησε τις επιπτώσεις των αποικιοκρατικών γεωργικών πρακτικών στη Λίμνη Βαλένσια. Συνέλεξε 2.000 νέα είδη φυτών. Ξεκίνησε μια θεωρία φυσικών ισοδυνάμων που θα γινόταν η πρώτη παγκόσμια φιλοσοφία του περιβάλλοντος. Εφερε την επανάσταση στη χαρτογραφία. Ηταν όμως και πρωτοπόρος της διαδικτυακής εργασίας. Μπορεί να μην είχε Internet, ενημερωνόταν όμως για όλες τις ανακαλύψεις και τις επιστημονικές συζητήσεις της εποχής μέσω μιας εκτενούς αλληλογραφίας του με άλλους επιστήμονες. Πίστευε στην ελεύθερη διακίνηση ιδεών και πληροφοριών ακόμη και μεταξύ χωρών σε εμπόλεμη κατάσταση.

Το 1802 ανέβηκε στο Τσιμποράσο, ένα ηφαίστειο ύψους 6.400 μέτρων στο σημερινό Εκουαδόρ που τότε νόμιζαν ότι ήταν το ψηλότερο βουνό στον κόσμο. Εφτασε μέχρι τα 5.917 μέτρα, πιο ψηλά από οποιονδήποτε άλλον μέχρι τότε. Παρατηρώντας το βουνό, και συγκρίνοντάς το με τις Αλπεις, κατάλαβε την ουσιαστική ενότητα της φύσης, το μυστικό της ζωής. Και έγραψε τις παρατηρήσεις του στους 13 τόμους του έργου του «Προσωπική Αφήγηση των Ταξιδιών στις Ισονύκτιες Περιοχές της Αμερικής», που κυκλοφόρησαν από το 1816 ως το 1831. Το έργο της ζωής του όμως ήταν το «Κόσμος», μια ανασκόπηση όλων των φυσικών φαινομένων και μια ιστορία της παρατήρησης της φύσης. Αρχισε να το γράφει σε ηλικία 74 ετών και δεν σταμάτησε παρά τον τελευταίο μήνα της ζωής του, δεκατέσσερα χρόνια αργότερα.

Ωραίος τύπος ο Φον Χούμπολτ – και εν πολλοίς παραγνωρισμένος. Είχε φιλικές σχέσεις με τον Γκαίτε. Ενέπνευσε τον Δαρβίνο, με τον οποίο γνωρίστηκε το 1842 στο Λονδίνο. Ο Ναπολέων τον ζήλευε, μια φορά μάλιστα, για να τον προσβάλει, του είπε: «Σε ενδιαφέρει η βοτανική; Και τη γυναίκα μου!». Εκανε παρέα με βασιλιάδες και αμερικανούς προέδρους (ήταν φίλος με τον Τζέφερσον). Ο Λόρδος Βύρων τον αναφέρει στους στίχους του και ο Ιούλιος Βερν στα μυθιστορήματά του. Ανάμεσα στους εραστές του ήταν ο αριστοκράτης Κάρλος Μοντούφαρ, ο γάλλος αστρονόμος Φρανσουά Αραγκό και ο διάσημος φυσικός Λουί Ζοζέφ Γκαι-Λυσάκ, πατέρας του ομώνυμου νόμου.

Ηταν σφοδρός πολέμιος της δουλείας, την είχε μάλιστα χαρακτηρίσει «το χειρότερο από όλα τα δεινά της ανθρωπότητας». Αλλά στα γραπτά του βρίσκει κανείς και υποτιμητικές αναφορές στους Ινδιάνους. Χαρακτηρίζει κάποιες φυλές του Αμαζονίου «αποβράσματα του ανθρωπίνου είδους». Και σε κάποιες άλλες διακρίνει έναν «ζωικό πρωτογονισμό». Το γεγονός αυτό πάντως δεν εμπόδισε να δοθεί το όνομά του σε ένα είδος πινγκουίνων. Ισως να θυμάστε την ιστορία του Grape, που τον Μάιο του 2017 ερωτεύτηκε παράφορα τη Hululu, μια ηρωίδα κινουμένων σχεδίων φτιαγμένη από χαρτόνι…

Ο Τελευταίος των Πολυμαθών
«Νερό φρέσκο και ανεξάντλητο»

Αντίθετα με τον Χριστόφορο Κολόμβο, δεν ανακάλυψε κάποια καινούργια ήπειρο. Αντίθετα με τον Νεύτωνα, δεν διατύπωσε έναν καινούργιο νόμο της Φυσικής. Ο Αλεξάντερ φον Χούμπολτ, όμως, ήταν ο πρώτος οικολόγος. Αυτός μας δίδαξε πώς να βλέπουμε τον κόσμο και να μιλάμε για τη «φύση». Ηδη το 1801 αντιλαμβανόταν την ικανότητα των ανθρώπων να «λεηλατήσουν» τη γη. Ηταν ο Τελευταίος των Πολυμαθών. Διόλου τυχαία ο Γκαίτε τον συνέκρινε με «μια πηγή που από τα πολλαπλά της στόματα τρέχει νερό φρέσκο και ανεξάντλητο: το μόνο που χρειάζεσαι είναι να βάλεις από κάτω μια στάμνα». Το κακό είναι ότι λίγοι σήμερα το κάνουν. Αυτοί οι λίγοι θα είναι πάντως σίγουρα παρόντες στην εκδήλωση προς τιμήν του, που θα πραγματοποιηθεί στις 22 Νοεμβρίου στο Ινστιτούτο Φυσικής του Παρισιού. Η οικολογία, άλλωστε, δεν ήταν ποτέ τόσο πολύ στο προσκήνιο.