Γιατί τέτοια επίθεση στην Γκρέτα;

Η προσπάθεια της Γκρέτα, της δεκαεξάχρονης ακτιβίστριας, κατά της κλιματικής αλλαγής, έχει συναντήσει πολλούς επικριτές που επιτίθενται τόσο στο πρόσωπό της, στηριζόμενοι στο γεγονός ότι βρίσκεται στο φάσμα του αυτισμού, όσο και στις θέσεις της, ιδίως σε ό,τι αφορούν την κριτική που ασκεί στο καπιταλιστικό σύστημα. Οι επιθέσεις αυτές αποκαλύπτουν μάλλον περισσότερα για τους επικριτές της παρά για την ίδια.

Ιδίως η επίθεση σε ένα άτομο στη βάση του γεγονότος ότι βρίσκεται στο φάσμα του αυτισμού ενισχύει τον στιγματισμό ολόκληρων ομάδων του πληθυσμού, που έχουν τόσο το δικαίωμα όσο και την ικανότητα να συμμετέχουν στον δημόσιο διάλογο. Το σενάριο για το δήθεν αβοήθητο κοριτσάκι που δεν προστατεύεται από την οικογένειά της, μπορεί να έχει στον αντίποδα την ιστορία μιας οικογένειας που, σε συνεννόηση με την Γκρέτα, στηρίζει την προσπάθειά της. Ακόμη κι η αποχή από το σχολείο στην ηλικία της μπορεί να αιτιολογηθεί στη βάση των σημαντικών της επιδιώξεων.  Σε κάθε περίπτωση, ψυχολογική διάγνωση από την τηλεόραση είναι αδύνατη. Η επιμονή, λοιπόν, στην ανάλυση της ψυχολογικής κατάστασης της Γκρέτας ως ανησυχητικής, μάλλον φανερώνει περισσότερο την προσπάθεια απαξίωσής της παρά το ενδιαφέρον για εκείνη. Είναι κρίμα γιατί αυτή η στάση εναντιώνεται σε μια μακρόχρονη προσπάθεια αποστιγματισμού ατόμων που αποκλίνουν από αυτό που οι υπόλοιποι αντιλαμβάνονται ως «κανονικότητα».

Από την άλλη, δεν λείπουν οι επιθέσεις στις ίδιες τις θέσεις της Γκρέτα, που αφορούν την απόδοση ευθυνών στο καπιταλιστικό σύστημα, στους ηγέτες των χωρών, αλλά και στις καθιερωμένες συνήθειές μας. Δεν είναι εύκολο κάποιος που πιστεύει στον καπιταλισμό να δεχτεί ότι το οικονομικό αυτό σύστημα έχει προκαλέσει τόσο κακό στον κόσμο όσο ισχυρίζεται η Γκρέτα. Δεν είναι εύκολο να δεχτεί ότι ο ίδιος συνεισφέρει στο κακό με τις δικές του προσωπικές συνήθειες. Και σίγουρα δεν είναι εύκολο να δεχτεί υποδείξεις από ένα νεαρό κορίτσι. Αυτή η δυσκολία αποδοχής θέσεων που είναι αντίθετες σε πράγματα που πιστεύουμε σθεναρά, οφείλεται σε ένα φαινόμενο που, στη γλώσσα της κοινωνικής ψυχολογίας, ονομάζεται γνωστική ασυμφωνία. Πρόκειται για μια δυσάρεστη ψυχολογική κατάσταση που δημιουργείται όταν λαμβάνουμε πληροφορίες που είναι ασύμβατες με τις θέσεις μας, ιδίως αν θέτουν σε αμφισβήτηση την αυτοεικόνα μας ως ηθικού ανθρώπου.

Ενας τρόπος επίλυσης της γνωστικής ασυμφωνίας είναι να προσπαθήσουμε να προσαρμόσουμε τις θέσεις μας ώστε να μην είναι ασύμβατες με τις θέσεις της Γκρέτα. Ωστόσο, ο τρόπος αυτός ενέχει δυσκολίες γιατί θα πρέπει να δεχτούμε ότι έχει σφάλματα ο καπιταλισμός, ότι έχουμε κι εμείς μερίδιο ευθύνης στην επιδείνωση της κατάστασης του πλανήτη και ότι, ναι, χρειαζόμαστε ένα μικρό κορίτσι να μας αφυπνίσει, παρόλο που είμαστε μορφωμένοι ή νοητικά επαρκείς. Η θεωρία της γνωστικής ασυμφωνίας μας λέει ότι μάλλον δεν θα πάρουμε αυτόν τον δύσκολο δρόμο. Αντί να αμφισβητήσουμε την κοσμοθεωρία και τον τρόπο ζωής μας ή να δεχτούμε δείγματα ανηθικότητας στη συμπεριφορά και στην ιδεολογία μας, θα προτιμήσουμε να απαξιώσουμε την πηγή της πληροφορίας και την ανάγκη επεξεργασίας της. Αν απαξιώσουμε την Γκρέτα, μπορούμε και να αγνοήσουμε το βασικό της μήνυμα: ότι πρέπει να δραστηριοποιηθούμε άμεσα και μαζικά για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής. Ετσι θα συνεχίσουμε απρόσκοπτα και με καθαρή συνείδηση τις ζωές μας.

Ο Αλέξης Αρβανίτης είναι επίκουρος καθηγητής Κοινωνικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης