Τραγικό μαρτυρολόγιο

Είναι μερικά πολιτικά αλλά κυρίως πολιτιστικά φαινόμενα τα οποία, για να γίνει εις βάθος εκτίμηση και αποτίμηση, πρέπει να ανάγονται στην ιστορία και, αν είναι δυνατόν, στην αφετηρία τους.

Δεν μπορούμε, π.χ., για να μείνουμε στα ενδιαφέροντα αυτής της σελίδας, να αγνοήσουμε τις αφετηρίες και τα πολιτισμικά δρώμενα που γέννησαν το θέατρο.

Ο Αριστοτέλης αναφέρθηκε στα διονυσιακά δρώμενα και μάλιστα στην τέλεση σε διονυσιακές γιορτές του διθυράμβου, προς τιμήν της γέννησης, του θανάτου και της οργιαστικής παράδοσης των διονυσιακών εορτών, και παράλληλα έχουμε την προσθήκη νεότερης έρευνας που προσέθεσε πλάι στα διονυσιακά αφηγήματα και τις τελετές του πένθους, τις νεκρώσιμες τελετουργίες, τους θρήνους και τα μοιρολόγια και τα επιτάφια τελέσματα των κατοίκων της Αττικής.

Αρα, αν θέλει κανείς να χαρακτηρίσει εν πυκνώ τις ρίζες της θεατρικής τέχνης στη γέννησή της και στο πολιτισμικό της υπόβαθρο, θα μπορούσε να πει πως είναι πολιτισμικό προϊόν θρησκευτικών τελετών και θρησκευτικού ποιητικού λόγου, αφού η έρευνα αναφέρεται στις τελετές για να τιμηθεί ο θεός Διόνυσος και στις θεμελιώδεις λαϊκές τελετές που αναφέρονταν στον μύθο του, στα δόγματα, στα ήθη και στη γλώσσα του βίου του.

Εν ολίγοις, η πηγή του θεάτρου ανιχνεύεται σε θεολογικά τελέσματα και θεολογικούς «μύθους».

Από αυτόν τον σκληρό εν αρχή θεολογικό και συνάμα λαϊκό πυρήνα γεννήθηκε μια τέχνη τον 6ο π.Χ. αιώνα στην Αττική και από αυτήν τη γόνιμη μήτρα εξελίχθηκε μια τέχνη που με τον καιρό απεσεμνύνθη και κατέστη θεσμός της πόλης και έρεισμα της δημοκρατικής παιδείας, με τόση δυναμική ώστε σε λίγους αιώνες έχασε και τη θρησκευτική της αφετηρία και το ήθος της καταγωγής της και έγινε αστικό δράμα, κωμωδία, φάρσα, παντόμιμος σάτιρα έως την επέλαση των αθεάτριστων βαρβάρων για περίπου τέσσερις αιώνες στην Ευρώπη. Ευτυχώς οι μίμοι υπογείως και κρυφίως διέσωσαν το ανθεκτικό και γοητευτικό για τα λαϊκά στρώματα θέαμα και ακρόαμα.

Ετσι, μέσα στον σκοτεινό, τουλάχιστον θεατρικά, Μεσαίωνα το θέατρο έπαψε να αποτελεί πολιτιστικό αγαθό, ο σπόρος όμως υπήρχε και υπήρχε για να δοξαστεί άλλη μία φορά η ιδιοφυΐα του Αριστοτέλη που είχε δογματίσει όχι μόνο στην «Ποιητική» του αλλά ως θεμέλιο της θεωρίας του για τη γνώση πως ακόμη και το θεμελιώδες γνώρισμα του ανθρώπου είναι η γλώσσα που γεννήθηκε χάρη στη μίμησιν!

Εξού και το θεμελιώδες επίσης γνώρισμα στον ορισμό του ανθρώπου ως όντος μιμητικού παράλληλα με το γνώρισμα του λογικού όντος και του μνήμονος. Με τη διαφορά μνήμη και λογική δεν νοούνται χωρίς τη μιμητική προίκα.

Η ΓΕΡΜΑΝΙΔΑ ΚΑΛΟΓΡΙΑ. Ετσι, μετά τα σκοτεινά χρόνια μια απλή καλόγρια έγινε ο καινούργιος Θέσπις και όπως εκείνος από τον διθύραμβο γέννησε τον πρώτο θίασο και μιμήθηκε τα πάθη του θεού, έτσι και η καλόγρια Χοσμπίτα κάπου στη Γερμανία, σ’ ένα μοναστήρι, για να μυήσει απλοϊκές καλόγριες, λαϊκής αγράμματης καταγωγής, στην πίστη και στην ιστορία του Χριστού έγραψε απλοϊκά κείμενα και κάλεσε τις τρόφιμες του μοναστηριού να τα αναπαραστήσουν. Με αυτόν τον τρόπο ξαναγεννήθηκε με τους ίδιους πανάρχαιας ρίζας όρους το ευρωπαϊκό θέατρο.

Δεν αποκλείω το γεγονός η πρωτοπόρα αυτή καλόγρια σ’ αυτό το μοναστήρι στον 8ο αιώνα μ.Χ. να γνώριζε το θέατρο από τα χειρόγραφα που η αντιγραφή τους αποτελούσε πηγή συντήρησης, με την πώλησή τους, των τροφίμων της μονής. Από αντίγραφα μοναχών κυρίως σε Ανατολή και Δύση διασώθηκε ο αρχαίος γλωσσικός πλούτος, άλλωστε.

Ετσι το θέατρο στη Δύση (στην Ανατολή, Ορθοδοξία και αργότερα Ισλάμ απαγόρευαν τη μίμηση, αφού ήταν αμαρτία να ποιήσεις σε αυτήν είδωλα και ομοιώματα) ξεκίνησε από τον θρησκευτικό «μύθο» όπως άρχισε!!

Χριστολογικά θέματα, αγιολογικά, μαρτυρολόγια αλλά και μιμήσεις αρνητικών μορφών διαβόλων, επιόρκων, μοιχών, εικονογραφικά ή ζώντων στις τοιχογραφίες και στα χειρόγραφα και στις αυλές των μοναστηριών αφηγούνταν στους πιστούς τα σύμβολα και τα ήθη της θρησκείας τους.

Από την εποχή της Χοσμπίτα ξεκίνησε η εποποιία του ευρωπαϊκού θεάτρου. Και, όπως στην αρχαιότητα, η αρχή είχε μια εκπληκτική δυναμική ώστε να γεννήσει τα εξαίσια είδη και την ποικιλία τους που χαιρόμαστε σήμερα.

Είναι λοιπόν παρήγορο που κάποιοι ενημερωμένοι νέοι επιστήμονες θεατρολόγοι μας ανιχνεύουν τις πηγές του θεατρικού μας γίγνεσθαι. Ο Ιωσήφ Βιβιλάκης είναι ένας από τους λίγους εκλεκτούς αυτής της επιστημονικής ομάδας. Με τη διαφορά πως ο Βιβιλάκης συνδυάζει κάτι όντως σπάνιο στην πνευματική μας αγορά. Σπούδασε Θεολογία και άσκησε το επάγγελμα έως την εποχή (1990) που ιδρύθηκε το πρώτο θεατρολογικό τμήμα στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Ηταν από τους πρώτους φοιτητές με έξοχες επιδόσεις και έφτασε έως το διδακτορικό του που φώτισε με το θέμα του ένα άγνωστο πεδίο στην έρευνα. Εψαξε και βρήκε και τεκμηρίωσε τους θεατρικούς όρους (μίμησις, κάθαρσις κ.λπ.) στα πατερικά κείμενα. Ετσι, πλάι στην παράλληλη έρευνα που έγινε και θεμελίωσε πως και η Θεία Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου (που σπούδασε στην Αθήνα και είδε θέατρο πριν από την απαγόρευσή του από φανατικούς χριστιανούς) παραπέμπει στη δομή του τραγικού θεατρικού μιμήματος, η μεταφορά όρων του αριστοτελικού λεξιλογίου για το δράμα μπόλιασε και τη χριστιανική θεολογική σκέψη. Και έχει ενδιαφέρον να μελετήσουμε την αγωνία του Χρυσοστόμου να αποσπάσει την άποψη πως η λειτουργία είναι μίμησις χριστολογικής πράξεως θυσίας, ισχυριζόμενος πως η θυσία του Θεού γίνεται κάθε Κυριακή και δεν είναι ανάμνηση παλαιάς πράξεως.

Ο Βιβιλάκης λοιπόν, καθηγητής πλέον στο Τμήμα Θεατρολογίας του Αθήνησι, έγραψε κατά τα πρότυπα των παλαιών θρησκευτικών έργων αλλά με γνώση καίρια και των νέων τεχνικών και κυρίως του θεάτρου σκιών – ιδίως του Καραγκιόζη (ο οποίος στην Ελλάδα έδωσε και έξοχα δείγματα αρχαιόθεμα και ιστορικά: Μεγαλέξαντρος, Αθανάσιος Διάκος κ.τ.λ.) – την ιστορία της αρχοντοπούλας των Αθηνών, της Φιλοθέης, που λόγω της φιλάνθρωπης δράσης της και της αγιότητας του βίου της μαρτύρησε επί Τουρκοκρατίας και έγινε η γνωστή αθηναία Αγία.

Ο Βιβιλάκης, ιδρυτής της ομάδας Οθόνιον, σκηνοθέτησε το θέατρο σκιών. Ο Γεράσιμος Παπαδόπουλος έγραψε έξοχη μουσική. Ο Νικόλας Τζιβελέκης έφτιαξε τις φιγούρες και μαζί με τον έξοχο Αθω Δανέλλη κίνησαν τον «θίασο». Τραγούδησαν ζωντανά Παπαδόπουλος, Θεολόγος Παπανικολάου, Κατερίνα Μιχαλάκη. Αν, όπως μαθαίνω, το θέαμα ξαναπαιχτεί, μην το χάσετε.

{ARXTR}Κείμενο – {LF}σκηνοθεσία:{ARXTR}{CR}Ιωσήφ Βιβιλάκης{CR}{ARXTR}Μουσικός {LF}σχεδιασμός:{ARXTR}{CR}Γεράσιμος Παπαδόπουλος{CR}{ARXTR}Φιγούρες:{ARXTR}{CR}Νικόλας Τζιβελέκης{CR}{ARXTR}Παίκτες {LF}θεάτρου σκιών:{ARXTR}{CR}Αθως Δανέλλης, Νικόλας Τζιβελέκης{CR}{ARXTR}Μουσικοί – {LF}τραγούδι:{ARXTR}{CR}Γεράσιμος Παπαδόπουλος, Θεολόγος Παπανικολάου, Κατερίνα Μιχαλάκη