Η διαρκής επικαιρότητα του Κακού

Τα ερωτήματα είναι προαιώνια και θα παραμείνουν εν πολλοίς αναπάντητα. Τι είναι το Κακό; Υπάρχει ή συμβαίνει; Ερχεται από μέσα ή απέξω; Μπορούμε να το αναγνωρίσουμε; Μπορούμε να το κατανοήσουμε; Μπορούμε να το πολεμήσουμε; Υπάρχουν πραγματικά κακοί άνθρωποι; Ενα καινούργιο βιβλίο εξετάζει πώς, και με ποιο τίμημα, το μεγαλύτερο Κακό του περασμένου Αιώνα – το Ολοκαύτωμα – πέρασε από το προσωπικό βίωμα στη συλλογική μνήμη. Και μια καινούργια τηλεοπτική σειρά επιχειρεί να ρίξει φως σε αυτά τα ερωτήματα με όπλο τη μυθοπλασία

Η σειρά λέγεται – φυσικά – «EVIL» και ξεκινά την ερχόμενη Πέμπτη στο CBS. Παραγωγοί είναι ο Ρόμπερτ και η Μισέλ Κινγκ (γνωστοί από την «Καλή Μάχη» και την «καλή Σύζυγο») και πρωταγωνιστές μία κλινική ψυχολόγος (την οποία υποδύεται η Κάτια Χέρμπερς) και ένας εκπαιδευόμενος ιερέας (Μάικ Κόλτερ). Με την ευκαιρία αυτή, οι New York Times οργάνωσαν μια συζήτηση μεταξύ δύο υπαρκτών προσώπων με αυτές τις ιδιότητες. Και τους ρώτησαν αν το Κακό υπάρχει.

«Πιστεύω ότι υπάρχει το αληθινό Κακό, αλλά όχι και άνθρωποι με εγγενή κακία», απαντά ο θεολόγος και φιλόσοφος Τόμας Τζέι Ουρντ. «Ενας χριστιανός θεολόγος ξεκινά με την υπόθεση ότι υπάρχει ο Θεός της αγάπης που δημιουργεί καλά πλάσματα, και μερικές φορές η ελεύθερη βούλησή τους τούς οδηγεί να δράσουν με τρόπο που κάνει τον κόσμο χειρότερο απ’ ό,τι θα μπορούσε να είναι. Το δόγμα του προπατορικού αμαρτήματος αποτελεί μια προσπάθεια του χριστιανισμού να εξηγήσει γιατί γίνονται κακά πράγματα σ’ έναν κόσμο που δημιούργησε ο καλός Θεός».

«Από επιστημονική άποψη, το Κακό δεν υπάρχει, δεν μπορεί να διαγνωστεί με επιστημονικό τρόπο σε έναν άνθρωπο», σημειώνει από την πλευρά του ο εγκληματολόγος και ψυχοθεραπευτής Μαξ Γουόστελ, που έχει συναντηθεί με 2.500 ποινικούς παραβάτες. «Το πιο κοντινό στο Κακό που μπορείς να φτάσεις είναι ο ψυχοπαθής. Το άτομο αυτό δεν έχει την ικανότητα ενσυναίσθησης. Δεν μπορεί να επικοινωνήσει με άλλους ανθρώπους. Δεν είναι ανήθικος, είναι αήθης».

Οι δύο συζητητές συμφωνούν πως όταν μιλάμε για το Κακό, ούτε η θρησκεία ούτε η επιστήμη μπορούν να μας δώσουν την απόλυτη αλήθεια. Οι θρησκείες θεωρούν ότι τα έχουν λύσει όλα, ενώ οι επιστήμονες, ακόμη και οι άθεοι, πιστεύουν κι αυτοί σε κάτι: στο ότι η επιστήμη τελικά θα δώσει απαντήσεις σε όλα. Ομως αυτό δεν ισχύει, ο εγκέφαλος είναι κάτι τόσο σύνθετο που πράγματα τα οποία θεωρούσαμε δεδομένα πριν από δέκα χρόνια δεν ισχύουν πλέον. Χρειάζεται λοιπόν και η συνδρομή της φιλοσοφίας. Αλλά και πάλι δεν πρέπει να περιμένουμε πολλά, όσο βρισκόμαστε σε αυτή τη Γη οριστικές απαντήσεις δεν θα έχουμε.

Το συνειδητοποιεί και η Κάτια Χέρμπερς, ήδη από το πρώτο επεισόδιο της σειράς του CBS: αγνωστικίστρια η ίδια, έρχεται σε επαφή με πνευματικές δυνάμεις που μπορεί να είναι προϊόντα της φαντασίας της μπορεί και όχι, σε κάθε περίπτωση όμως κλονίζουν την πίστη της στη δύναμη της απιστίας.

Με τα θύματα του Ολοκαυτώματος θα συνέβη το αντίθετο: η επαφή τους με φυσικές δυνάμεις που σίγουρα δεν ήταν προϊόντα της φαντασίας τους κλόνισε την πίστη τους και στον Θεό και στον Ανθρωπο. Οσοι επέζησαν, αρχικά σιώπησαν. Είναι η «σιωπή των βασανισθέντων», στην οποία αναφέρθηκε ο ιταλός νομικός και καθηγητής Πιέρο Καλαμαντρέι στο περίφημο αντιφασιστικό ποίημά του «Μνημείο στo όνειδος» που απηύθυνε το 1952 στον στρατάρχη Κέσερλινγκ, πρώην αρχηγό όλων των γερμανικών δυνάμεων της Ιταλίας.

Η σιωπή κράτησε δέκα χρόνια. Και δεν οφειλόταν μόνο στην αδυναμία να εκφραστεί η φρίκη – κάλυπτε επίσης ενοχές, αμέλειες, συμβιβασμούς. Οι επιζήσαντες κυκλοφορούσαν στις απελευθερωμένες πόλεις κουβαλώντας μόνοι τους το βάρος του Κακού που είχαν υποστεί, αλλά και την ευθύνη της μνήμης. Από εκεί ξεκινά το βιβλίο του ιταλού ιστορικού Βάλτερ Μπαρμπέρις που κυκλοφόρησε αυτή την εβδομάδα με τίτλο «Ιστορία χωρίς συγγνώμη» (εκδ. Einaudi). Και περιγράφει την πορεία αναγνώρισης της φρίκης.

Ο πρώτος που κατάλαβε την ανάγκη να καταγραφούν τα όσα είχε ζήσει στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, «καθώς αυτά τα πράγματα έχουν πια τελειώσει», ήταν ο Πρίμο Λέβι με το «Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος» (στα ελληνικά από τις εκδόσεις ΑΓΡΑ). Το 1973 αναθεωρεί: «Οχι, δεν έχουν τελειώσει, πρέπει να μιλήσουμε ξανά γι’ αυτά». Γιατί εκτός από αυτούς που δεν γνώριζαν, υπήρχαν κι εκείνοι που αρνούνταν.

Το κεντρικό ερώτημα σε όλα τα βιβλία και όλες τις μαρτυρίες που άρχισαν να γράφονται από τότε ήταν φυσικά το «Γιατί;». Στη συνέχεια όμως, σημειώνει ο Ετσο Μάουρο στη Repubblica, η συζήτηση άνοιξε και μεταφέρθηκε σε μας τους ίδιους, εισήλθε στις πιο σκοτεινές ζώνες της ανθρωπότητας: πώς ήταν δυνατόν να συμβεί κάτι τέτοιο, πώς φτάσαμε μέχρι εκεί; Κι ύστερα ήρθε το τρίτο στάδιο: μπορεί να ξανασυμβεί;

Τα ντοκουμέντα που παρουσιάστηκαν στις δίκες της Νυρεμβέργης περιέγραψαν και παρέδωσαν στον κόσμο την κατηγορία. Η πραγματική στροφή όμως σημειώθηκε στη δίκη του Αϊχμαν, στην Ιερουσαλήμ, όταν εισέβαλαν στη σκηνή οι άνθρωποι, θύτες και θύματα. «Ο απρόσωπος χαρακτήρας των εγγράφων, αλλά ακόμη και του άνδρα στο εδώλιο του κατηγορουμένου  με τις κινήσεις της μαριονέτας, σαρώθηκε από τον οδυνηρό ανθρωπισμό των δεκάδων μαρτύρων που κατέθεσαν στο δικαστήριο», γράφει ο Μπαρμπέρις. «Οι εβραίοι ήταν επιτέλους ξανά στο προσκήνιο».

Χάνα Αρεντ (1906-1975)
«Τότε, σταμάτησε να σκέφτεται»

Εξόριστη από το 1933, έχοντας γράψει στην Αμερική τις «Ρίζες του ολοκληρωτισμού» όπου συνέκρινε τον ναζισμό με τον σταλινισμό, η γερμανίδα πολιτική θεωρητικός και φιλόσοφος πήγε στο Ισραήλ για να καλύψει τη δίκη του Αϊχμαν για λογαριασμό του περιοδικού New Yorker. Στα πέντε άρθρα που ακολούθησαν, και στο βιβλίο της «Ο Αϊχμαν στην Ιερουσαλήμ», η Χάνα Αρεντ μίλησε για την «κοινοτοπία του κακού». Ο αρχιτέκτονας του Ολοκαυτώματος, έγραψε, δεν ήταν κάποιο τέρας με σπάνια γονίδια, κάποιος εγγενώς κακός άνθρωπος. Πριν κληθεί να θέσει σε εφαρμογή την Τελική Λύση, ζούσε με βάση τις ηθικές επιταγές του Καντ. Κι ύστερα, ως αποτέλεσμα κάποιου μηχανισμού, κάποιας προπαγάνδας, σταμάτησε να σκέφτεται. Θα μπορούσε άραγε να συμβεί το ίδιο και σ’ εμάς;
«Το μεγαλείο του Κακού είναι η χαιρεκακία μας, δηλαδή η βαθιά βαρβαρότητά μας», γράφει ο Γιάννης Βαρβέρης στη Σωσίβια Λέμβο. «Το Καλό ενεργοποιείται όταν το Κακό, σε στιγμές χαλάρωσης, γενναιοδωρίας ή αφηρημάδας, του το επιτρέψει».