Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις σε καμπή

Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις διέρχονται και πάλι μια περίοδο έντασης, που οφείλεται σε τουρκικές ενέργειες. Η ρητορική του προέδρου Ερντογάν, μαζί με την τουρκική δραστηριότητα στη θάλασσα, έχουν θέσει την ελληνική εξωτερική πολιτική σε κατάσταση διαρκούς επιφυλακής, σε μια προσπάθεια να απαντηθεί κάθε πρόκληση, λόγω ή έργω, και, παράλληλα, να αποσοβηθεί κάθε πιθανότητα περαιτέρω δυσχέρανσης των σχέσεων.

Πράγματι, η Τουρκία τους τελευταίους μήνες έχει επιδοθεί σε μια άσκηση δοκιμασίας των ορίων αντοχής μας, όταν λ.χ., παρουσιάζει τον χάρτη της «γαλάζιας πατρίδας», όταν αψηφά τα μέτρα της Ευρωπαϊκής Ενωσης, που προειδοποιούν ότι δεν θα ανεχθούν παρανομίες του Διεθνούς Δικαίου στην Κυπριακή Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ), καθώς και, επίσης, τις απειλές για έναρξη εξερεύνησης στην ελληνική υφαλοκρηπίδα με την αποστολή εκεί τουρκικού ερευνητικού σκάφους, πάντα με τη συνοδεία πλοίων του πολεμικού τους ναυτικού. Φυσικά, θα πρέπει να προσθέσουμε και τις αυξημένες παραβιάσεις του εθνικού εναέριου χώρου, και τις παραβάσεις του FIR, που ξεπερνούν τη συνήθη ρουτίνα. Σε αυτά όλα θα πρέπει να συνυπολογιστεί η αύξηση από το τουρκικό έδαφος στα ελληνικά νησιά μεταναστευτικών ρευμάτων πολλαπλάσιων αυτών του παρελθόντος.

Ιδιαίτερα ανησυχητικός είναι ο χάρτης του Πανεπιστημίου των Ενόπλων Δυνάμεων που εμφανίζει την τουρκική ΑΟΖ ή υφαλοκρηπίδα να επεκτείνεται στο μέσον του Αιγαίου Πελάγους και στο μέσον της Ανατολικής Μεσογείου, αγνοώντας την ύπαρξη ελληνικών νησιών και των δικαιωμάτων τους σε ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα. Βέβαια, ο χάρτης δείχνει να εφάπτεται η γαλάζια πατρίδα των ακτών των ελληνικών νησιών, και να μη δίνει ούτε αιγιαλίτιδα ζώνη σε αυτά, αλλά πιστεύω ότι αυτό είναι ένα σφάλμα που δικαιολογείται από την ταχύτητα εκτέλεσης του συγκεκριμένου χάρτη και δεν μπορεί να αποτελεί κυβερνητική πρόθεση. Αλίμονο αν η Τουρκία αμφισβητούσε το δικαίωμα των νησιών σε μια ζώνη κυριαρχίας, έστω των 6 ναυτικών μιλίων!

Αυτή η εξωφρενική ρύθμιση που επιχειρεί να χαρίσει στην Τουρκία το μισό του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου, διεισδύοντας, μάλιστα, και σε οριοθετημένες περιοχές της Κυπριακής Δημοκρατίας (και αμφισβητώντας έμπρακτα την οριοθέτηση με τρίτα κράτη), δεν μπορεί να θεωρηθεί νόμιμη κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες. Και θα πρέπει να ανατραπεί urbi et orbi, προτού παγιωθεί και γίνει τετελεσμένο.

Η επικείμενη συνάντηση του έλληνα Πρωθυπουργού στη Νέα Υόρκη με τον τούρκο πρόεδρο είναι μια ευκαιρία γι’ αυτό. Φυσικά η ατζέντα δεν μπορεί να περιοριστεί σε αυτό το ζήτημα. Θα πρέπει να καλύψει και τα υπόλοιπα ζητήματα που προαναφέραμε. Αλλά πάντως η αιχμή των συζητήσεων θα πρέπει να είναι η μελλοντική επίλυση των διαφορών, ούτως ώστε να αποφευχθούν επεισόδια, όπως αυτά που προαναφέραμε.

Η επίλυση δεν μπορεί δυστυχώς να επιτευχθεί σε διμερές επίπεδο.  Οι διαπραγματεύσεις είναι ένα απαραίτητο, κατά το Διεθνές Δίκαιο, αλλά αλυσιτελές για την περίπτωσή μας στάδιο επίλυσης των διαφορών. Η μακρά εμπειρία μας το έχει φανερώσει, πέραν κάθε αμφιβολίας. Οι διαπραγματεύσεις, οι οποίες εκκίνησαν από την περίοδο του Κωνσταντίνου Καραμανλή (1975) και συνεχίστηκαν, μετά τη διακοπή του 1981, δεν έχουν αποδώσει καρπούς. Οι διαμετρικά αντίθετες θέσεις των δύο μερών παραμένουν αμετάβλητες στο πέρασμα του χρόνου, και στο πέρασμα διαφορετικών κυβερνήσεων στις δύο όχθες του Αιγαίου. Και, μάλιστα, ο χρόνος που διέρρευσε αντί να οδηγήσει στην επίλυση των διαφορών, οδήγησε στη δημιουργία νέων δυσεπίλυτων ζητημάτων (λ.χ. γκρίζες ζώνες).

Ο μόνος δρόμος που απομένει είναι η διεθνής δικαιοδοσία. Δηλαδή είτε το Διεθνές Δικαστήριο, είτε μια διεθνής διαιτησία. Και οι δύο μορφές διεθνούς επίλυσης των διαφορών προσφέρουν εγγυήσεις δεσμευτικών αποφάσεων. Είναι, βέβαια, προτιμητέο το Διεθνές Δικαστήριο, το οποίο διαθέτει τεράστια εμπειρία σε υποθέσεις κυριαρχίας και κυριαρχικών δικαιωμάτων, που βρίσκονται στο προσκήνιο των διαφορών μας.

Βεβαίως δεν περιμένει κανείς πλήρη δικαίωση των ελληνικών θέσεων από τη διεθνή δικαιοσύνη. Οχι γιατί όπως είθισται να λέγεται το Διεθνές Δικαστήριο δικάζει πολιτικά, προσπαθώντας να ικανοποιήσει και τους δύο διαδίκους. Αυτός είναι ένας παραμορφωτικός μύθος. Αλλά γιατί, με βάση το τρέχον Διεθνές Δίκαιο, η Ελλάδα (όπως και η Τουρκία) έχει πάρει, και δικαίως, σε αυτό το στάδιο ορισμένες μαξιμαλιστικές θέσεις που υπερβαίνουν το Διεθνές Δίκαιο. Το εύρος λ.χ. της υφαλοκρηπίδας ή ΑΟΖ μπορεί να γεννήσει προβλήματα στο Δικαστήριο, καθώς το ανάλογο εύρος των αντικείμενων ακτών είναι σαφώς μεγαλύτερο. Και, αντίστοιχα, το τουρκικό επιχείρημα ότι τα νησιά δεν έχουν υφαλοκρηπίδα ή ΑΟΖ θα προσκρούσει στην επιταγή που έχει το Δικαστήριο να δικάζει με βάση το Διεθνές Δίκαιο. Πάντως είναι προτιμότερο να κλείσει, έστω και με μικρότερες επιτυχίες, η μακρά εκκρεμότητα των Ελληνοτουρκικών, παρά να σύρεται εσαεί και να δηλητηριάζει τις διεθνείς σχέσεις της χώρας.

Για να φτάσουμε, όμως, στις πύλες του Διεθνούς Δικαστηρίου πρέπει να υπάρξει συμφωνία των δύο κρατών, το λεγόμενο συνυποσχετικό. Κι αυτό προϋποθέτει διαπραγματεύσεις ανάμεσά τους που να οδηγήσουν στη συμφωνία. Και στη διάρκεια των διαπραγματεύσεων είναι πιθανόν τα δύο μέρη να συμφωνήσουν σε ορισμένα ανώδυνα σημεία, που από τη φύση τους δεν παρουσιάζουν προβλήματα και για τα δύο μέρη. Ενα τέτοιο ενδεχόμενο θα έχει ως αποτέλεσμα την ελάφρυνση του βάρους του Δικαστηρίου, ως προς τα ζητήματα τα οποία θα τεθούν στην κρίση του.

Αλλά προτρέξαμε πολύ, και δεν βρισκόμαστε δυστυχώς εκεί.  Προέχει σήμερα η απαραίτητη επανέναρξη των διερευνητικών συνομιλιών που διακόπηκαν πριν από σχεδόν δύο χρόνια, με την ευθύνη της Τουρκίας, κι έκτοτε παραμένουν ανενεργές. Οι διερευνητικές συνομιλίες – πρωτοβουλία των κυβερνήσεων Σημίτη – Ετσεβίτ – επιχειρούσαν να λύσουν ορισμένα προκριματικά προβλήματα των Ελληνοτουρκικών, με κοινή συναίνεση (λ.χ. το εύρος της ελληνικής αιγιαλίτιδας), που θα επέτρεπε, μετά το επιτυχές πέρας τους, την έναρξη επίσημων διαπραγματεύσεων για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας. Οι συνομιλίες αυτές πέρασαν από διάφορα στάδια, άλλοτε θετικά και άλλοτε αρνητικά, για να καταλήξουν στη διακοπή τους. Είναι, συνεπώς, ζητούμενο η επανέναρξή τους, για να δοθεί, αφενός, η συμβολική, έστω, αίσθηση ότι κάτι κινείται, και, αφετέρου, να υπάρξει ένας μηχανισμός πιθανής επίλυσης ορισμένων ζητημάτων. Αυτές οι διερευνητικές επαφές θα επιτρέψουν και την απορρόφηση κραδασμών, μέσα από τη θεσμική επαφή, που σήμερα τραγικά απουσιάζει από τις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Συνεπώς είναι σκόπιμο η ελληνική κυβέρνηση να προτείνει, με επιμονή, την επανέναρξη τους.

Είναι σαφές, πιστεύω, ότι οι ελληνοτουρκικές σχέσεις περνούν μια καμπή. Μια καμπή που περιέχει τόσο τα ορθόδοξα μέτρα πρόκλησης (παραβιάσεις, παραβάσεις) όσο και πρωτοεμφανιζόμενα μέσα επιβολής (εξερευνήσεις, γεωτρήσεις στην κυπριακή ΑΟΖ). Μαζί με μια ρητορική από τα στόματα υψηλών ιθυνόντων της τουρκικής ηγεσίας, που μόνον καθησυχαστική δεν είναι. Είναι, λοιπόν, καιρός η Ελλάδα να αντιδράσει σε όλα αυτά, κι είναι μοναδική ευκαιρία η συνάντηση των δύο ηγετών, στα πλαίσια της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, για να μπουν κάποια πράγματα στο αυλάκι των διευθετήσεων.

Ο Χρήστος Ροζάκης είναι πρώην υφυπουργός Εξωτερικών