Η αναταραχή στον Περσικό και οι συνέπειες για την Ελλάδα

Για τα τελευταία 40 χρόνια τουλάχιστον, ο Περσικός Κόλπος υπήρξε μια περιοχή υψηλής γεωστρατηγικής και γεωοικονομικής σημασίας, αλλά και υψηλότατης έντασης. Η περιφερειακή σταθερότητα στηριζόταν σε ένα τριπολικό σύστημα (Ιράν, Ιράκ και χώρες του Κόλπου με προεξάρχουσα τη Σαουδική Αραβία και εξισορροπητικό ρόλο των ΗΠΑ, που παρενέβαιναν όπου απαιτείτο). Η ιρανική επανάσταση του 1979, η ιρακινή εισβολή στο Κουβέιτ και η Καταιγίδα της Ερήμου, αλλά κυρίως η αμερικανική επίθεση κατά του Ιράκ το 2003, προκάλεσαν την κατάρρευση του περιφερειακού συστήματος ασφαλείας και την εντυπωσιακή αύξηση της ιρανικής επιρροής. Η προσπάθεια της διοίκησης Ομπάμα, με ισχυρή διεθνή υποστήριξη, για ανάσχεση του πυρηνικού προγράμματος της Τεχεράνης και σταδιακή ομαλοποίηση των αμερικανο-ιρανικών σχέσεων προκάλεσε την έντονη αντίδραση Ισραήλ και Σαουδικής Αραβίας, το μεν λόγω αμφιβολιών για την ικανότητα της συμφωνίας JCPOA να αποτρέψει την πυρηνικοποίηση του Ιράν και η δε λόγω ανησυχιών για κεντρικό ιρανικό ρόλο στην περιοχή του Κόλπου, με τις ευλογίες των ΗΠΑ, σε βάρος του Βασιλείου.

Ο πρόεδρος Τραμπ εξήγγειλε μια πολιτική «δαιμονοποίησης» του Ιράν για κάθε πρόβλημα ασφαλείας στην περιοχή της Μέσης Ανατολής, απέσυρε τις ΗΠΑ από τη συμφωνία JCPOA και επέβαλλε νέες κυρώσεις. Στο πλαίσιο αυτό επιχειρήθηκε να δημιουργηθεί μια άτυπη συμμαχία μεταξύ ΗΠΑ, Ισραήλ, Σ. Αραβίας και άλλων σουνιτικών μοναρχιών στην περιοχή. Η παραδοσιακή αντιπαλότητα Σαουδικής Αραβίας και Ιράν κλιμακώθηκε τα τελευταία χρόνια με τη διεξαγωγή «πόλεμων δι’ αντιπροσώπων» στην Υεμένη και τη Συρία. Ιδιαίτερα στην Υεμένη, όπου το Ιράν στηρίζει τους αντάρτες Χούθι, λαμβάνει χώρα μια τεράστια ανθρωπιστική καταστροφή ως αποτέλεσμα των επιχειρήσεων που διεξάγουν Σ. Αραβία και ΗΑΕ. Μέχρι πριν από λίγες ημέρες υπήρχε η αίσθηση στις εμπλεκόμενες πρωτεύουσες ότι η εν λόγω σύγκρουση θα είχε μόνο τοπικές συνέπειες. Ηταν προφανώς αφελές να αναμένεται ότι ένα καθεστώς σκληρό – με σαφείς, αλλά σε καμία περίπτωση αποκλειστικές ευθύνες για τη γενικότερη αστάθεια στην ευρύτερη περιοχή – και έμπειρο σε θέματα συγκρούσεων, δεν θα αντιδρούσε στις ασκούμενες πιέσεις με τη χρήση ασύμμετρων μεθόδων.

Η ταχεία επιστροφή της παραγωγής πετρελαίου στα προ της επίθεσης επίπεδα δείχνει ότι ίσως η Σαουδική Αραβία υπερέβαλλε για πολιτικούς λόγους ως προς την έκταση της ζημιάς. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, φαίνεται ότι ο οικονομικός αντίκτυπος θα είναι αρκετά περιορισμένος. Αβεβαιότητα υπάρχει για τη γεωπολιτική διάσταση, καθώς η μεν αποπομπή Μπόλτον έδειξε προς την κατεύθυνση της επιθυμίας μείωσης των εντάσεων, η δε – θλιβερή σύμφωνα με αμερικανούς ειδικούς και πρώην αξιωματούχους – «αναμονή για οδηγίες» από το Ριάντ αφήνει ανοιχτά όλα τα ενδεχόμενα.

Μια σύγκρουση στον Περσικό πιθανόν να υποχρέωνε την Τουρκία να επιλέξει πλευρές, με αποτέλεσμα είτε να γεφυρωθεί, είτε να ανοίξει περισσότερο το ρήγμα με τις ΗΠΑ. Είναι μάλλον απίθανο να ζητηθεί μια ενεργός εμπλοκή της χώρας μας. Εάν παρά ταύτα τεθεί τέτοιο ζήτημα, η εμπλοκή θα πρέπει να αποφευχθεί γιατί τα όποια οφέλη θα υπερέβαιναν κατά πολύ το κόστος. Αντίθετα η χώρα μας θα πρέπει να κινηθεί στο πλαίσιο μιας κοινής στάσης της ΕΕ – που οφείλει να παίξει πιο ουσιαστικό ρόλο, ενδεχομένως να αναδείξει την πιθανή χρησιμότητά μας ως οικοδεσπότη άτυπου διαλόγου μεταξύ των τριών χωρών που προαναφέρθηκαν, ενώ κεντρικό διακύβευμα αποτελεί, λόγω εμπορικής ναυτιλίας, η προστασία της ελεύθερης ναυσιπλοΐας.

Ο Θάνος Ντόκος είναι γενικός διευθυντής στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)