Επιτέλους, πού πήγαν οι διανοούμενοι;

Οι απόψεις διίστανται. Πότε πρωτοτέθηκε αυτό το ερώτημα, πριν από τριάντα χρόνια, με την πτώση του Τείχους και την ενοποίηση της Ευρώπης δηλαδή, ή ακόμη νωρίτερα, όταν κάλπαζε ο νεοφιλελευθερισμός στην Αμερική και την Ευρώπη και οι διανοούμενοι δεν βοηθούσαν την Αριστερά να βρει τα πατήματά της; Oπως λέει ο {PB}Χάμπερμας{PB}, πάντως, το ίδιο το ερώτημα είναι άτοπο. Δεν μπορείς να έχεις διανοούμενους όταν δεν υπάρχουν αναγνώστες στους οποίους να μπορούν να απευθυνθούν με τα επιχειρήματα και τον {PB}προβληματισμό{PB} τους

Αλλά πρώτα απαιτείται ένας ορισμός. Για τον Αντόνιο Γκράμσι, οι διανοούμενοι δεν περιλάμβαναν μόνο τους λόγιους και τους καλλιτέχνες, τους «οργανωτές της κουλτούρας» όπως έλεγε, αλλά και αξιωματούχους με τεχνικές ή διευθυντικές αρμοδιότητες. Τους χώριζε μάλιστα σε δύο κατηγορίες: τους «κάθετους», αυτούς που οργανώνουν δηλαδή την κοινωνία (κυρίως για λογαριασμό των καπιταλιστών), και τους «οριζόντιους», που είτε σχετίζονται με την παράδοση (παραδοσιακοί) είτε συνδέονται ευθέως με την οικονομική δομή της κοινωνίας τους (οργανικοί).

Το ερώτημα όμως «πού πήγαν οι διανοούμενοι» εννοεί περισσότερο τους στοχαστές που η γνώμη τους έχει αποφασιστική σημασία χάρις στο κύρος που έχουν αποκτήσει σε τομείς όπως η φιλοσοφία, η επιστήμη ή η λογοτεχνία. Oπως σημειώνει ο καθηγητής Φερνάντο Βαγιεσπίν στην El Pais, οι άνθρωποι αυτοί δεν επιδιώκουν να επηρεάσουν τις αποφάσεις των κυβερνώντων, αλλά να ταρακουνήσουν συνειδήσεις. Και, φυσικά, οι θέσεις τους δεν δικαιώνονται πάντα από την ιστορία, οι διανοούμενοι δεν αποτελούν σώνει και καλά τη «συνείδηση» του έθνους. Ο Φουκώ είχε υποστηρίξει με ενθουσιασμό τον αγιατολάχ Χομεϊνί. Και ο Σαρτρ διέκοψε τις σχέσεις του με τον Καμύ όταν ο τελευταίος κατήγγειλε τον σοβιετικό ολοκληρωτισμό. «Ναι, Καμύ», έγραψε κάποτε, «βρίσκω κι εγώ τα στρατόπεδα συγκέντρωσης απαράδεκτα, εξίσου απαράδεκτος όμως είναι ο τρόπος που τα χρησιμοποιεί καθημερινά ο λεγόμενος αστικός Τύπος».

Η ορθή πολιτική κρίση, έλεγε η Χάνα Aρεντ, δεν συνδέεται απαραιτήτως με τις διανοητικές ικανότητες ή την ακαδημαϊκή επιτυχία. Σε κάθε περίπτωση, αυτού του είδους οι μάχες γιγάντων άρχισαν σιγά-σιγά να λιγοστεύουν. Και οι διανοούμενοι να δίνουν τη θέση τους στους «ειδικούς». Αν όμως ο ρόλος των πρώτων ήταν να λένε την αλήθεια (έστω τη δική τους αλήθεια) στην εξουσία, οι δεύτεροι επιστρατεύονται συχνά από την εξουσία για να υποστηρίξουν κάποιες επιλογές της. Eτσι οικοδομήθηκε η συναίνεση για την εισβολή στο Ιράκ. Eτσι βυθίστηκε το 2008 ο πλανήτης στην οικονομική κρίση χωρίς καλά-καλά να το καταλάβει. Και έτσι μπήκαμε στην εποχή της μετα-αλήθειας, της οποίας οι αυθεντικότεροι εκφραστές είναι ο Μπόρις Τζόνσον και ο Ντόναλντ Τραμπ.

Σημαντικό ρόλο σε αυτή την εξέλιξη έπαιξαν τα μέσα ενημέρωσης. Σε ένα παλιότερο αφιέρωμα μάλιστα του Βήματος με το ίδιο αυτό προαιώνιο ερώτημα, ο Νίκος Μπακουνάκης παρατηρούσε ότι η πορεία του δημόσιου ρόλου των διανοουμένων στην Ελλάδα άρχισε να φθίνει το 1989, με την εμφάνιση της ιδιωτικής τηλεόρασης. Ποτέ ξανά δεν θα έβγαινε μπροστά μια ομάδα διανοουμένων για να καταγγείλει τον ξεπεσμό της πολιτικής ζωής, όπως έγινε με τον Οδυσσέα Ελύτη στην τελευταία περίοδο του Ανδρέα Παπανδρέου…

Το Διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με τη σειρά τους, διέβρωσαν τη δημόσια σφαίρα που υποστήριζε τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης και άλλαξαν τον ρόλο τους, ιδιαίτερα απέναντι στις νέες γενιές. «Τα νέα μέσα επικοινωνίας», έλεγε πέρυσι ο Γιούργκεν Χάμπερμας σε μια συνέντευξή του στην El Pais, «έχουν ένα πολύ πιο ύπουλο μοντέλο εμπορευματοποίησης, όπου ο στόχος δεν είναι η προσοχή του καταναλωτή, αλλά η οικονομική εκμετάλλευση του ιδιωτικού προφίλ του. Κλέβουν εν αγνοία τους τα προσωπικά τους δεδομένα για να τους χειραγωγούν πιο αποτελεσματικά, συχνά με δόλιους πολιτικούς σκοπούς».

Αυτό δεν σημαίνει ασφαλώς ότι φταίει το Διαδίκτυο, που συνιστά χωρίς αμφιβολία πρόοδο. Και, επιπλέον, μας απελευθερώνει: μας καθιστά όλους συγγραφείς! Απλώς έχουμε φτάσει σε μια κατάσταση όπου το συναίσθημα έχει πολύ μεγαλύτερη δύναμη από τη γνώση. Και αυτός που πείθει περισσότερο είναι αυτός που φωνάζει δυνατότερα ή εκείνος που επιλέγει την πιο έξυπνη στρατηγική για να υπερασπιστεί μια συγκεκριμένη υπόθεση. Δεν φταίει η Γκρέτα Τούνμπεργκ λοιπόν που ασκεί μεγαλύτερη επιρροή από τον Μπρουνό Λατούρ ή τον Αντρέ Γκορζ. Η συμπαθής 16χρονη ακτιβίστρια συνειδητοποίησε απλώς πως ο μόνος τρόπος να αντιδράσoυν οι πολίτες στις καταστροφικές συνέπειες της κλιματικής αλλαγής είναι να τους πετάξει στη μούρη ότι «δεν θέλω να ελπίζετε, θέλω να πανικοβληθείτε, θέλω να νιώσετε τον φόβο που νιώθω εγώ κάθε μέρα».

Είναι η Γκρέτα διανοούμενη; Oχι. Αποτελεί απλώς έναν χαρακτηριστικό εκπρόσωπο της εποχής μας. Και προσπαθεί με τον τρόπο της να συμπληρώσει το κενό που αφήνουν οι διανοούμενοι. Θα ήταν πράγματι συναρπαστική από αυτή την άποψη μια συνάντησή της με τον τελευταίο εν ζωή διανοούμενο του πλανήτη. Φανταστείτε το: εξήντα έξι χρόνια μετά το ιστορικό του άρθρο στη FAZ με το οποίο ο Χάμπερμας απαντούσε στον Χάιντεγκερ, να διασταυρωνόταν τώρα με την Γκρέτα και να μιλούσαν για το περιβάλλον, για την Ευρώπη και για το ποιος από τους δύο ασκεί σήμερα μεγαλύτερη επιρροή. Δηλαδή έχει περισσότερα likes.

Γιούργκεν Χάμπερμας (1929- )

Η συνείδηση της Γερμανίας

Βασικός εκπρόσωπος της επονομαζόμενης «δεύτερης γενιάς» της σχολής της Φρανκφούρτης, ο γερμανός φιλόσοφος και κοινωνικός θεωρητικός έδωσε έμφαση στις εντάσεις που εμφανίζονται στις καπιταλιστικές κοινωνίες ανάμεσα στη συσσώρευση πλούτου και τη δημοκρατία. Αυτός, ναι, εξακολουθεί να αντιπροσωπεύει στα ενενήντα του τη «συνείδηση της Γερμανίας». Και μετά τον θάνατο του Ρολς, του Φουκό, του Ρόρτι, του Ντεριντά, του Μπουρντιέ και του Λούμαν, είναι χωρίς αμφιβολία ο Τελευταίος των Μεγάλων.
Πρόσφατα εκδόθηκε ένα δίτομο βιβλίο του 1.700 σελίδων με τίτλο «Μια άλλη πιθανή ιστορία της φιλοσοφίας». «Αν έχω περάσει ένα τέταρτο του αιώνα αγωνιζόμενος για μεγαλύτερη πολιτική ενοποίηση της Ευρώπης, το έκανα με την πεποίθηση ότι μόνο αυτός ο οργανισμός μπορεί να ελέγξει τον αχαλίνωτο καπιταλισμό», είπε πέρυσι όταν ρωτήθηκε αν είναι ακόμη αριστερός. «Δεν έπαψα ποτέ να επικρίνω τον καπιταλισμό, ούτε έπαψα όμως να πιστεύω ότι οι πρόχειρες διαγνώσεις δεν αρκούν. Δεν ανήκω στους διανοούμενους που πυροβολούν χωρίς να στοχεύουν».