Ο εθισμός στην αγανάκτηση

Ο πρώην φιλήσυχος πολίτης με τα χρηστά ήθη που αγανακτούσε για το πού οδεύει ο κόσμος (διαφθορά, ακολασία, όργια!) μεταμορφώθηκε στον σύγχρονο αγανακτισμένο των ηλεκτρονικών δικτύων και του Κοινοβουλίου, το οποίο δεν διαφέρει σε ήθος από τα ηλεκτρονικά δίκτυα. Την αγανάκτηση συνοδεύει κουβεντολόι, αν όχι κακεντρεχές, σίγουρα χωρίς φαντασία ή ψυχική γενναιοδωρία. H συμφωνία με κάτι που συμβαίνει ή με κάτι που κάνουν οι ιδεολογικοί αντίμαχοι εκλαμβάνεται ως ιδεολογική παρέκκλιση. Θυμάμαι πόσο εντυπωσιάστηκα, πριν από λίγο καιρό, όταν στο διάλειμμα μιας τηλεοπτικής συζήτησης συμφώνησα σε κάτι που είπε ένα ήδη πολύ συνοφρυωμένο στέλεχος του ΣΥΡΙΖΑ: ο άνθρωπος συνοφρυώθηκε ακόμα περισσότερο, σαν να περίμενε ότι θα διαφωνούμε ακόμα και για τον νόμο της βαρύτητας.

Η αγανάκτηση δεν είναι περαστικό συναίσθημα όπως τα περισσότερα: είναι ανάγκη· είναι λόγος ύπαρξης της γενιάς του Εγώ-Εμένα. Η σημερινή αντιπολίτευση ακολουθεί αυτό το πνεύμα της εποχής που εστιάζει στις ατέλειες των αντιπάλων της -ποτέ στις δικές της- και υιοθετεί τον διαδικτυακό τρόπο του σχετίζεσθαι: την αδρανή εκείνη κατάσταση κατά την οποία οι άνθρωποι εκφράζουν τη γνώμη τους με σχόλια και σχόλια επί σχολίων, διαφωνώντας «καθέτως», αγανακτισμένοι, με υψηλή ένταση βεβαιότητας και διαχωρισμού από τους άλλους. Η αντιπολίτευση κάνει ακριβώς ό,τι κάνουν οι σχολιαστές κειμένων (τα οποία δεν διαβάζουν καν) και οι τουιτόβιοι που νιώθουν ζωντανοί (έκκριση επινεφρίνης) όταν στοχοποιούν κάποιον επιδεικνύοντας τη γνώμη τους. Αλλά η αγανάκτηση είναι φτηνή απόλαυση -«θα τα πω χύμα!»- που εκδημοκρατίζει την ανθρώπινη βλακεία. Η πρακτική των αδιαλείπτως αγανακτισμένων συνοψίζεται σε μια επαναλαμβανόμενη θεατρική κραυγή, σε μια ψευτο-ψυχοθεραπευτική εξωτερίκευση: Σε καθυβρίζω για να μην κρατήσω μέσα μου τον θυμό και σκάσω. Δεν καταρρέουν μόνο κανόνες της ευγένειας που μας αποτρέπουν από το να αλληλοσκοτωθούμε: αυξάνεται η νευρική ένταση του κάθε ατόμου από το πρωί που ξυπνάει (και, φαντάζομαι, κοιτάζει τη σελίδα του στο Facebook), μέχρι τη στιγμή που πέφτει για ύπνο ανησυχώντας για το τι απεργάζονται οι εχθροί του. Η αγανάκτηση, όπως έχει φανεί κι από πρόσφατα αντιπαραγωγικά κοινωνικά κινήματα (Black Lives Matter, Balance ton porc, Me Too, Kίτρινα γιλέκα) αποτελεί συστατικό της ταυτότητας του σύγχρονου ανθρώπου· στην πραγματικότητα, του σύγχρονου πρόβατου που λύσσαξε.

Η αγανάκτηση μάς οδηγεί στο να επιλέγουμε στρατόπεδα -Με ποιον είσ’ εσύ;- κι αν δεν είσαι «με κανένα», πέφτει στο κεφάλι σου η ετυμηγορία: είσαι λαπάς, ή δεν ξέρεις τι σου γίνεται. Οι άνθρωποι αναζητούν ενόχους, σκάνδαλα, βρόμικα μυστικά· αν δεν δηλώσεις θύμα σημαίνει ότι είσαι ένοχος με κρυφή ατζέντα, ή αναίσχυντα τυχερός, ή βλαξ με περικεφαλαία. Η αγανάκτηση συνοδεύει όλα τα κλισέ: αγανάκτηση εναντίον του καπιταλισμού· αγανάκτηση εναντίον της πατριαρχίας· αγανάκτηση εναντίον της υποτιθέμενης κυρίαρχης ιδεολογίας (που περιέργως είναι πάντοτε εκείνη του αντιπάλου)· αγανάκτηση εναντίον του λαϊκισμού· αγανάκτηση γιατί δεν μας αρέσει η φάτσα ενός πολιτικού ή ενός αρθρογράφου. Και βεβαίως, εκφράζεται με μεγάλα λόγια, που, όπως έγραφε ο Ντελέζ, είναι κούφια δόντια.

Οι αγανακτισμένοι του Συντάγματος μπήκαν όντως στη Βουλή (αν και όχι όπως ονειρεύονταν, σαν τους μπολσεβίκους στα Χειμερινά Ανάκτορα), έγιναν κυβέρνηση και κατέληξαν στην αντιπολίτευση με ένα εντυπωσιακό εκλογικό ποσοστό και σχεδόν σταθερή δημοτικότητα. Ένας παράγοντας αυτής της επιτυχίας είναι ακριβώς η αγανάκτηση· το αντίθετο της νηφαλιότητας που οδηγεί σε προσεκτική και μελετημένη δράση. Πράγματι, σε περιστάσεις όπου είμαστε ανήμποροι, η έκφραση αγανάκτησης φαίνεται η μοναδική μας διέξοδος: η αγανάκτηση μαρτυρεί είτε αντικειμενική ανημπόρια (δεν μπορώ να κάνω, φυσικά, τίποτα για να αλλάξει η αμερικανική προεδρία), είτε υποκειμενική έλλειψη σχεδίου. Το πράγμα αρχίζει να δηλητηριάζεται όταν την απολαμβάνουμε· όταν καυχώμαστε ότι «ανήκουμε» (μια αντιπαθητική λέξη) στο στρατόπεδο (άλλη αντιπαθητική λέξη) των Καλών, οι οποίοι έχουν βγει από τα ρούχα τους έναντι των υποτιθέμενων Κακών.

Το Διαδίκτυο δημιούργησε ένα παιδαριώδες πλαίσιο σχολικού προαυλίου με καβγάδες, ανταμοιβές, ταπεινώσεις, bullying, αποκλεισμούς· όλα όσα μπορούν να συμβούν ανάμεσα σε δεκάχρονα. Δεν μπορώ να κρίνω αν παλιότερα ο δημόσιος χώρος ήταν πιο πολιτισμένος κι αν ο διάλογος ακολουθούσε κάποιους κανόνες λογικής και ευπρέπειας: αυτό που ξέρω είναι ότι οι παλιότεροι (από τον Χάμπερμας σε φιλοσοφικό επίπεδο μέχρι τον Στεφάν Εσέλ σε επίπεδο καθημερινής πρακτικής) προσπάθησαν να θέσουν κανόνες στις ιδεολογικές και πολιτικές ανταλλαγές. Και απέτυχαν. Η παρόρμηση του πλήθους δεν είναι η «κριτική»· είναι το λαϊκό δικαστήριο, το «κρεμάστε τους ψηλά» -επί το ελληνικότερο «κρεμάστε τους, ανάποδα, στην πλατεία Συντάγματος». Το ότι υπάρχουν καθάρματα δεν υπάρχει αμφιβολία: γι’ αυτό έχουμε αστυνομία, δικαστήρια, φυλακές. Αλλά εδώ μιλάμε για μαζικό ηδονισμό αυτοδικίας με υπαρξιακή διάσταση.

Ο Στεφάν Εσέλ προέτρεπε τις νεότερες γενιές, τις ίσως απαθείς σε σύγκριση με τους υστερικά πολιτικοποιημένους πρεσβύτερους, να «αγανακτήσουν». Δεν είχε στο μυαλό του ούτε ούτε τον χώρο των ηλεκτρονικών δικτύων, ούτε τις ποικίλες μορφές αλλοπρόσαλλου ακτιβισμού (η «αγανάκτηση» των Βρετανών, για παράδειγμα, οδήγησε σε μια από τις γελοιωδέστερες πολιτικές κρίσεις της πρόσφατης ιστορίας): ο Εσέλ ενθάρρυνε τον ενεργό πολίτη. Αλλά δεν αναφέρομαι σ’ αυτό: αναφέρομαι στη δυστυχία του ανθρώπου που εκμεταλλεύεται την ελευθερία του Διαδικτύου ή τη δημοσιότητα και τη θέση του (Κοινοβούλιο, ΜΜΕ) για να μας βροντοφωνάξει πόσο δίκιο έχει και πόσο ηλίθιος, ξεπουλημένος και ξεφτιλισμένος είναι όποιος διαφωνεί. Αν διατρέξουμε σχόλια των οκνηρών της άκρας δεξιάς και της άκρας αριστεράς, θα βρεθούμε μπροστά στην άβυσσο της ανθρώπινης βλακείας, της απαιδευσίας και του ψυχικού κενού.

Στη δεκαετία του 1960-70, οι ενήλικες φοβούνταν ότι εμείς τα παιδιά θα χαζέψουμε βλέποντας τηλεόραση. Ίσως πράγματι χαζέψαμε. Νομίζω πάντως ότι σήμερα αυτός ο κίνδυνος έχει επιδεινωθεί: τις χαριτωμένες τηλεοπτικές εκπομπές που μας αποσπούσαν από το διάβασμα έχουν αντικαταστήσει τα διαδικτυακά ξεμαλλιάσματα· την αθώα αγαλλίαση της ασπρόμαυρης οθόνης έχει αντικαταστήσει ο εθισμός στην αγανάκτηση που περνιέται για στάση ενεργού πολίτη.