«Γύρισα στο σπίτι και έκλαψα από ντροπή»

Να πιάσουμε το νήμα της συζήτησής μας από το σημείωμα της παράστασης – «Φαίδρα» του Ρακίνα – στο οποίο αναφέρεται ότι πρόκειται για έναν μύθο που έρχεται κατευθείαν από τη Μήδεια.

Ετσι τη διάβασα εγώ. Ερωτεύθηκε έναν άντρα για τον οποίο άφησε τα πάντα. Το ίδιο και η Φαίδρα – εγκαταλείπει τα πάντα και ακολουθεί τον Θησέα στην Αθήνα. Και στις δύο υπάρχει και το φως και το σκοτάδι, καθώς και η παιδοκτονία – στην περίπτωση της Φαίδρας του θετού της γιου, του Ιππολύτου. Κάπου υπάρχει μια σιωπηρή συμπαιγνία ανάμεσα στον Θησέα και τη Φαίδρα στον βωμό όλων αυτών που δεν κατάφεραν. Είναι ζευγάρι που ενώθηκε στο σκοτεινό τους κομμάτι.

Δεν πιστεύετε ότι η φύση των ανθρώπων είναι να επιδιώκουν το καλό;

Ελπίζω! Ετσι λέει ο Γκέτε στον «Φάουστ»: «Είμαι αυτή η φύση που πάντα επιθυμεί το καλό και πάντα πράττει το κακό». Εν προκειμένω και η Φαίδρα και ο Θησέας με τον ήλιο θέλουν να ενωθούν, αλλά τελικά το πετυχαίνουν μέσα από πολύ σκοτεινούς δρόμους. Η Φαίδρα ως άλλη Μήδεια συνειδητοποιεί ότι δεν υπάρχει άλλη λύτρωση, παρά μόνο μέσα από τον θάνατο. Αυτόν επιζητεί από την πρώτη στιγμή που εμφανίζεται στη σκηνή. Στο ρακίνειο θέατρο το κακό όσο είναι σκεπασμένο, κρυφό, όσο υπάρχει ως ενοχή και σκέψη δεν δικάζεται – παρά μόνο όταν αποκαλύπτεται. Η ομολογία – ακόμη και αν δεν πράξεις – είναι έγκλημα. Αυτό λέει ο Ρακίνας.

Βάζετε στον λόγο σας νομικούς όρους. Η νομική ήταν η επιστήμη που σπουδάσατε. Πώς ξεφύγατε;

Ετσι ακριβώς. Ο πατέρας μου ήταν δικηγόρος και μου φαινόταν, χωρίς να υπάρχει η πίεση, ότι θα ακολουθήσω αυτόν τον δρόμο. Ολα μου τα παιδικά χρόνια είναι ποτισμένα από τη μυρωδιά του καφεκοπτείου Λουμίδη στη γωνία Σταδίου και Πανεπιστημίου. Εκεί βρισκόταν το γραφείο του πατέρα μου. Η δικηγορία, τα δικαστήρια και όλος αυτός ο κόσμος ήταν οικείος για μένα. Αρα οι νομικές σπουδές είναι σχεδόν μια φυσική συνέπεια. Στη Γαλλία πήγα το 1986, μόλις τελείωσα τη Νομική Αθηνών. Ηξερα ότι δεν θα ασχοληθώ, παρόλο που ήταν σφοδρή επιθυμία του πατέρα. Επεδίωξα να σπουδάσω θέατρο χωρίς να το έχω σκεφτεί – ως επάγγελμα – μέχρι εκείνη τη στιγμή. Η σχέση μου με την τέχνη περνούσε μέσα από το τραγούδι. Τραγουδούσα αυτονόητα και παντού. Ως κοριτσάκι πήγαινα με τον παππού στο καφενείο, ανέβαινα στο τραπέζι, τραγουδούσα και κέρδιζα γλυκό του κουταλιού. Τώρα τελευταία συνειδητοποίησα ότι τελικά άθελά του ο πατέρας μου με οδήγησε στο θέατρο.

Με ποιον τρόπο;

Νομίζω ότι οι φωνές από το σκοτεινό γονικό δωμάτιο που άκουγα κάθε Δευτέρα μέσα από το «Θέατρο της Δευτέρας» που ερχόντουσαν από τα βάθη του χρόνου, ακόμα τις έχω στ’ αφτιά μου. Με συνέδεαν με κάτι, με μια άλλη ζωή. Με έβγαζαν από την καθημερινότητα, με έκαναν να φαντάζομαι. Και τώρα που το σκέφτομαι, μπορώ να πω με βεβαιότητα ότι αυτό το σκηνικό είναι στην πηγή της επιθυμίας.

Στο Παρίσι τελικά γιατί πήγατε, αν όχι για το θέατρο;

Ηθελα να σπουδάσω μια καινούργια τότε επιστήμη που δεν είχε έρθει στην Ελλάδα, τη θεατρολογία. Τα βήματα της ζωής μου τα κάνω σιγά σιγά. Ηθελα να πάω προς την τέχνη, αλλά δεν το έκανα απότομα. Γράφομαι στην Σορβόννη στο τρίτο έτος, λόγω των νομικών μου σπουδών. Σιγά σιγά εξοικειωνόμουν με τον κόσμο του θεάτρου, ενώ ο πατέρας μου στην Ελλάδα πίστευε ότι ήταν θέμα χρόνου η επιστροφή μου.

Εσείς όμως είχατε μπει σε μια ροή…

Οχι μόνο γνώρισα δυο σπουδαίους ανθρώπους, τον σκηνογράφο Γιάννη Κόκκο και τον μουσικό Γιώργο Απέργη, οι οποίοι είχαν μεταναστεύσει από τα 20 τους στο Παρίσι και δημιουργούσαν. Αυτοί με βοήθησαν στα πρώτα βήματα. Μέσω του Κόκκου ήρθα σε επαφή με τον Αντουάν Βιτέζ, που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη ζωή μου. Είναι συνδετικός κρίκος ο άνθρωπος αυτός που διηύθυνε το Σαγιό από το 1981 σε στενή συνεργασία με τον Κόκκο και τον Απέργη. Ηταν λάτρης της Ελλάδας, μιλούσε ελληνικά και γνώριζε φυσικά τα έργα.

Η πρώτη εργασία που σας ανέθεσαν ποια ήταν;

Μου έδωσε ο Γιάννης Κόκκος ένα κείμενο του Τσαρούχη για την τέχνη, να το μεταφράσω από τα ελληνικά στα γαλλικά. Αναπτύχθηκε μια σχέση εμπιστοσύνης από τότε και φυσικά εκείνη τη μικρή εξυπηρέτηση – που για μένα ήταν χαρά μεγάλη – μου την ξεπλήρωσε και με το παραπάνω.

Πώς;

Οταν το 1990 – τότε που είχα πάρει το δίπλωμα της θεατρολογίας από τη Σορβόννη – του ζήτησα να πάω στην Κομεντί Φρανσέζ όπου είχε πάει εκεί ο Βιτέζ ως διευθυντής για να θητεύσω, με βοήθησε.

Γιατί ήταν τόσο δύσκολο;

Ηθελα να γράψω μια εργασία πάνω στην παράσταση «Η ζωή του Γαλιλαίου» του Μπρεχτ, που σκηνοθετούσε ο Αντουάν Βιτέζ. Προσπαθούσα να δρομολογήσω το γλίστρημά μου στο θέατρο με τους καλύτερους όρους. Εννοώ μέσα από μαθητεία, μελέτη και συναναστροφή με ανθρώπους που θα με εμπνεύσουν. Είχα μάθει το γαλλικό θέατρο, ψηλάφισα το τοπίο. Ομως μπήκα πιο βαθιά όταν ο Βιτέζ με δέχθηκε έπειτα από πολύ αγώνα. Είχε παρέλθει η ημερομηνία των αιτήσεων που αφορούσαν δυο θέσεις μαθητείας – εν είδη βοηθού σκηνοθέτη – και παρόλο που έστειλα επιστολές δεν τις δέχθηκαν. Η απογοήτευσή μου ήταν τεράστια. Απευθύνθηκα στον Γιάννη Κόκκο, με τον οποίο Βιτέζ είχε πολύ στενές σχέσεις να με βοηθήσει. Να μη μακρηγορούμε, πράγματι μεσολαβεί και παίρνω τη θέση σταζιέ που τόσο πολύ ονειρευόμουν. Ακόμη νιώθω λίγες τύψεις, γιατί δεν ξέρω ποιος τη στερήθηκε.

Ξεκινήσατε με αρνητικό πρόσημο κατά κάποιον τρόπο.

Το σημαντικό είναι ότι αν δεν κατάφερνα να πάρω αυτή τη θέση, η πορεία μου σίγουρα δεν θα ήταν αυτή. Αυτός ο άνθρωπος είχε τεράστια ορμή, την ικανότητα να συνδέει τα έργα με το σήμερα, με τη ζωή και με τις ιδέες. Ολα αυτά με μια χαρά σχεδόν επαναστατική. Οταν πήγα να τον συναντήσω και του είπα το όνομά μου, άρχισε να το αναλύει. Εφη από Ευτυχία μου λέει. Και Θεοδώρου – δώρο Θεού. Κάθε πρόβα μαζί του ήταν μια σημαντική σπουδή. Λίγους μήνες αφότου τον γνώρισα – τον Απρίλιο του 1990 – πέθανε στα 59 του χρόνια αφήνοντας ορφανό το γαλλικό θέατρο και σε μεγάλο πένθος όλη την θεατρική κοινότητα. Κάποια στιγμή στις πρόβες ο Βιτέζ μέσα στον ενθουσιασμό του άρχισε να τραγουδάει «Τη ρωμιοσύνη» με σηκωμένη γροθιά και με κοιτούσε. Μου φάνηκε τόσο περίεργο, που άρχισα να γελάω δυνατά μπροστά του.

Εκείνος πώς αντέδρασε;

Δεν έκανε απολύτως τίποτα – ίσως πάνω στον ενθουσιασμό του και να μην κατάλαβε. Εγώ επέστρεψα στο σπίτι και άρχισα να κλαίω από ντροπή. Αυτό το ποίημα με συγκινούσε, το τραγούδησα ως φοιτήτρια και το ακούω ξαφνικά και μου φαίνεται περίεργο. Τότε συνειδητοποίησα ότι είχα πάρει τεράστιες αποστάσεις και από την ελληνική κουλτούρα και από αυτές τις ιδέες. Κάτι είχε πεθάνει μέσα μου. Το περιστατικό με τον Αντουάν Βιτέζ με ταρακούνησε. Επέδρασε επίσης ο θάνατός του γιατί ήταν η πρώτη απώλεια. Ενιωσα ότι ήρθε στη ζωή μου όχι μόνο για να με μάθει θέατρο, αλλά για να με συνδέσει με τη χώρα μου με τις ρίζες μου. Του το οφείλω αυτό.

Δεν υπήρχε στα πλάνα σας η επιστροφή στην Ελλάδα;

Οχι, καθόλου. Είχα ενσωματωθεί στο γαλλικό περιβάλλον και δεν φανταζόμουν τουλάχιστον την άμεση επιστροφή μου. Ο,τι έψαχνα για να δρομολογήσω την επάνοδό μου στην Αθήνα και να ξεκινήσω την πορεία μου στο θέατρο, μού το χάρισε εκείνο το τραγούδι του Ρίτσου που άκουσα να το τραγουδάει με τόσο σεβασμό και πάθος αυτός ο σπουδαίος άνθρωπος του θεάτρου. Η ζωή μου δεν θα ήταν η ίδια αν δεν ζούσα εκείνο το λίγο επώδυνο περιστατικό.