Η τραυματική μνήμη του 2015

Η φόρτιση που προκαλεί η τελευταία ταινία του Κώστα Γαβρά ήρθε να θυμίσει ότι η μνήμη του πρώτου εξαμήνου του 2015 παραμένει ένα διαφιλονικούμενο πεδίο. Πράγμα αναμενόμενο εάν σκεφτούμε πόσο φορτισμένες παραμένουν οι συγκρουόμενες αφηγήσεις για τότε.

Κατ’ αρχάς έχουμε την αφήγηση όσων θεωρούν ότι ήταν απλώς χαμένος χρόνος και περιττή παρέκκλιση από μια διαδρομή που ούτως ή άλλως θα μας έβγαζε από τα χειρότερα. Βέβαια, οι υποστηρικτές της παραβλέπουν ότι η χώρα δεν θα απέφευγε το τρίτο Μνημόνιο με βάση τις πραγματικές απαιτήσεις δανεισμού και την κατάσταση των τραπεζών, όπως και ότι ήταν η κυβέρνηση Σαμαρά που συνάντησε ένα τείχος επιπλέον απαιτήσεων των δανειστών. Ομως, αυτά αποτελούν απλές υποσημειώσεις, ιδίως για εκείνους που, ας μη γελιόμαστε, θεωρούσαν τα Μνημόνια αναγκαίο κακό.

Επειτα έχουμε την αφήγηση όσων διαχειρίστηκαν τη διακυβέρνηση τότε. Αυτή στηρίζεται στη γραμμική υπεράσπιση όλων των χειρισμών, ως εάν η αρχική διαπραγμάτευση, η επιλογή του δημοψηφίσματος και η μετέπειτα παλινωδία να συνιστούν συνεκτική στάση, αποσιωπώντας τα ανοιχτά ερωτήματα για τον βαθμό προετοιμασίας, την επίγνωση των κινδύνων, το κίνητρο της επιλογής του δημοψηφίσματος, αλλά και για το εάν η τελική συνθηκολόγηση ήταν αποτέλεσμα διαπίστωσης της αδυναμίας να γίνει κάτι άλλο ή απλώς κυνικής επιθυμίας παραμονής στην εξουσία.

Υπάρχει η αφήγηση του ίδιου του πρωταγωνιστή των διαπραγματεύσεων (αλλά και της ταινίας του Κώστα Γαβρά) που χάρη στην αποπομπή του την κατάλληλη στιγμή οικοδόμησε και οικοδομεί μια αφήγηση αυτοδικαίωσης, αποφεύγοντας – ακριβώς επειδή αποπέμφθηκε τη σωστή στιγμή – να πάρει θέση πάνω στο ποια θα ήταν η δική του εκδοχή αποτελεσματικότερης διαπραγμάτευσης πέραν της γενικής έκκλησης «να σωθεί η Ευρώπη από τον εαυτό της».

Υπάρχουν, τέλος, ως μειοψηφική αλλά υπαρκτή κατάσταση και αυτοί που υποστηρίζουν ότι παρότι τα Μνημόνια ήταν καταστροφικά, ούτε η χώρα ούτε η κοινωνία ήταν σε θέση να πετύχουν κάτι διαφορετικό, οπότε θα ήταν προτιμότερη η έγκαιρη επιλογή του συμβιβασμού, ώστε να αποφευχθούν τα χειρότερα.

Η ίδια φόρτιση καταγράφεται και σχετικά με τις επιπτώσεις αυτού του εξαμήνου: από την πλειοδοσία ως προς το μέγεθος του συνολικού κόστους, συχνά με χρήση μιας ιδιότυπης αντίστροφης «δημιουργικής λογιστικής», έως την αυτάρεσκη παραδοχή ότι δεν χάθηκε απολύτως τίποτα.

Το γεγονός ότι αυτοί που υποτίθεται ότι εκπροσώπησαν τη «σύγκρουση» στο πρώτο εξάμηνο του 2015 στη συνέχεια εφάρμοσαν – αν όχι μέχρι κεραίας, σίγουρα μέχρι τελικής «θετικής αξιολόγησης» – ένα τρίτο Μνημόνιο κάνει την αντιπαράθεση πάνω στη μνήμη σχεδόν χαοτική. Και ενώ η διακυβέρνηση της περιόδου 2015-2019 προσέφερε τελικά το βασικότερο επιχείρημα υπέρ του «δεν υπάρχει εναλλακτική», ως προς την ίδια την εκτίμηση των τότε γεγονότων η σύγκρουση γίνεται όλο και πιο έντονη (και θεσμικά εάν κρίνουμε από τις προτάσεις για εξεταστική επιτροπή κ.λπ.), ως εάν ένα πολιτικό σύστημα που στην πράξη συνέκλινε με τρόπο εντυπωσιακό ακόμη και για τα μεταπολιτευτικά δεδομένα να αναζητεί τη διαχωριστική γραμμή στην αποτίμηση γεγονότων που – ας μην το ξεχνάμε – τελείωσαν με την ομόθυμη υπερψήφιση του Μνημονίου τον Αύγουστο του 2015.

Ομως, υπάρχει και το τραύμα του 2015. Αυτό αφορά μια ολόκληρη κοινωνία και τις προσδοκίες της. Μια κοινωνία που πλήρωσε πρωτοφανές κοινωνικό κόστος στην περίοδο 2010-2015, που είδε να ανατρέπονται επί τα χείρω όλες οι σταθερές της, που βρέθηκε να είναι ταυτόχρονα θύμα και κατηγορούμενη για επιλογές στις οποίες κατά τεκμήριο δεν είχε συμμετοχή και η οποία διεκδίκησε έμπρακτα έναν άλλον δρόμο.

Και το τραύμα αυτής της κοινωνίας αφορά τον τρόπο που όταν εξάντλησε τη δυναμική των δικών της δράσεων και θεώρησε ότι χωρίς πολιτική αλλαγή δεν υπάρχει ελπίδα, βρέθηκε να εκπροσωπείται από ένα κόμμα που της υποσχέθηκε μια πλασματικά άκοπη -και όπως αποδείχτηκε με τέτοιους όρους ανέφικτη – ρήξη. Ενα κόμμα που της είπε ότι μπορούσε να υπάρξει ταυτόχρονα σύγκρουση με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς και παραμονή εντός τους (και εντός των ωφελημάτων τους) και που δεν είχε το θάρρος να ορίσει την εναλλακτική στη μόνη εφικτή και συνάμα αναγκαστικά αβέβαιη εκδοχή της, δηλαδή να θέσει το δίλημμα: είτε Μνημόνια είτε το «blood, toil, tears, and sweat» μιας εξόδου από την ευρωζώνη (έστω και συμπεφωνημένης κατά το διαβόητο «σχέδιο Σόιμπλε») ως αφετηρία μιας πορείας όπου το τίμημα για την ανάκτηση ενός δημοκρατικού ελέγχου στην οικονομία θα ήταν ένα σημαντικό αρχικό, τουλάχιστον, κοινωνικό κόστος.

Οι αφηγήσεις μιας διαπραγμάτευσης

Από διαφορετικές αφετηρίες και αντίπαλες οπτικές τόσο οι «Ανίκητοι ηττημένοι» του Γιάνη Βαρουφάκη όσο και η «Τελευταία μπλόφα» της Ελένης Βαρβιτσιώτη και της Βικτωρίας Δενδρινού συγκλίνουν στις ίδιες εικόνες: αυτή μιας Ευρώπης που αδυνατεί να σκεφτεί πέραν του τοξικού μείγματος μιας καταναγκαστικής λιτότητας και μιας τιμωρητικής δημοσιονομικής πειθαρχίας και αυτή μιας ελληνικής κυβέρνησης που αδυνατώντας ακόμη και να στοχαστεί την ουσιώδη ρήξη προσπαθεί να διεκδικήσει ένα είδος επιείκειας χωρίς να τεκμηριώνει το γιατί τη δικαιούται.