Τρολ μέσα στις στάχτες

Το 112 στο κινητό, λέει η άγνωστη φωνή, είναι άχρηστο αν δεν κατοικείς κοντά σε δάσος. Ο πάροχος θα «κάνει ταμείο» ακόμη και με το φτηνό τιμολόγιο. Κι εν πάση περιπτώσει, γιατί δεν έστειλαν μήνυμα για τον Υμηττό (τρεις τα ξημερώματα, αλλά αυτή η πληροφορία κόβεται από τη ροή); Δεν είναι η πρώτη φορά που «ψεκάζει» ανορθολογισμό σε ένα παράλληλο σύμπαν με την κανονικότητα. Ενα μήνα και κάτι μετά τις εθνικές εκλογές, καταγράφονται τα πρώτα σημάδια για την περιώνυμη επιστροφή στο αυτονόητο. Μαζί τους και οι πρώτες αντιστάσεις, σε ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο παθογένειας. Ο ξενιστής, η ελληνική κοινωνία δηλαδή, πρέπει να υποστεί τα παράσιτά του. Για παράδειγμα, η είδηση – «το 112 λειτουργεί» – τροφοδότησε σχεδόν αυτόματα και την παραείδηση: το 112 δεν λειτουργεί και τόσο καλά. Κάτι αντίστοιχο συνέβη και στην περίπτωση του νέου επικεφαλής της ΕΡΤ, Κωνσταντίνου Ζούλα, στον οποίο ο στρατός των ατάκτων χρέωσε ήδη έναν χακαρισμένο λογαριασμό Twitter και ρατσιστικά μηνύματα (με πάσα ειλικρίνεια, ακόμη και η δημοσιογραφική καταγραφή στομώνει μπροστά στην τόση μπαναλιτέ). Ο ίδιος αναγκάστηκε να δημοσιοποιήσει διευκρινιστική ανταπάντηση, όταν τα πάσης φύσεως παραμάγαζα είχαν ήδη στήσει πάρτι «διαδίδοντας απλώς την είδηση», κατά την πάγια έκφραση ψευδευσεβισμού.

Οι τροφοδότες αυτής της διάχυσης μοιάζουν πανίσχυροι εδώ και χρόνια. Μπορούν να αλλάζουν την ατζέντα στο βαθύ κράτος των social media, να επιβάλλουν τάσεις στην ψηφιοποιημένη επικαιρότητα και να διαδίδουν τις τρολιές τους μέσω του παραδοσιακού Τύπου ή των ευρυζωνικών λεωφόρων. Η μακρινή μήτρα, απ’ την οποία πηγάζουν, επιβεβαίωσε την παρουσία της την ίδια εβδομάδα. Λίγες ώρες μετά την αποκάλυψη ότι ο Τζέφρι Επστάιν βρέθηκε απαγχονισμένος στο κελί του Μανχάταν, ο Ντόναλντ Τραμπ αναπαρήγαγε ένα tweet του κωμικού Τέρενς Γουίλιαμς, ο οποίος συνέδεε τον θάνατο με την οικογένεια του Αρχετυπικού Κακού. Ο Επστάιν, έγραφε ο συμπαθών τον αμερικανό πρόεδρο, «είχε πληροφορίες για τον Μπιλ Κλίντον και τώρα είναι νεκρός». Φυσικά, χωρίς την παροχή οποιασδήποτε απόδειξης. Γι’ αυτό και οι New York Times υπενθυμίζουν τις τελευταίες ημέρες ότι τέτοιου είδους τρολιές «πηγάζουν από ανεδαφικές εικασίες της Ακρας Δεξιάς».

Οι ελεύθεροι σκοπευτές παίρνουν πολύ σοβαρά τον ρόλο τους στον ψηφιακό πόλεμο. Χρησιμοποιούν τις πλέον ανορθόδοξες μεθόδους ενώ καλύπτουν την ανωνυμία τους. Αλλά δεν είναι όσο… αόρατοι θα επιθυμούσαν. Αν μπορούσαμε να γυρίσουμε τους αλγόριθμους πίσω στις πηγές τους, η εικόνα θα υποδείκνυε πόσα από τα τρολ του διπλανού Μέσου συμμετέχουν στην καμπάνια προπαγάνδας. Ας μην κρυβόμαστε πίσω από το δάχτυλό μας – εν προκειμένω, πίσω από την προηγούμενη τετραετία. Στην επίθεση εναντίον της ευρωπαϊκότητας και των αρχών της φιλελεύθερης δημοκρατίας πήρε μέρος μια ομάδα κρούσης με συγκεκριμένη τυπολογία, διακριτές «άκρες» και απολήξεις. Η κορυφή του είχε τη μορφή πολιτικής συμμαχίας μεταξύ του αντιμνημονιακού αριστερισμού, της καμμενικής παλαιοδεξιάς και των απαραίτητων «αμορτισέρ» του συστήματος. Η διάχυση από πάνω προς τα κάτω παρήγαγε το υβριδικό είδος ψεκασμένου λόγου, συνωμοσιολογίας και καταγγελτικότητας, το οποίο διαρκεί όσο το κλικ στον πηχυαίο τίτλο. Τα χαρακτηριστικά του ήταν – και είναι – σαφή. Υπηρετεί την ψηφιακή δημαγωγία νέας κοπής, που πιστεύει στη διάκριση «εμείς» ή «αυτοί». Αναπαράγει με άνεση βεβαιότητες και προκαταλήψεις στον κόσμο της ανθρώπινης αβεβαιότητας. Παρουσιάζει σαν απόλυτη πραγματικότητα μία ή περισσότερες από τις αναπαραστάσεις της. Εμφανίζεται ως πυλωρός της αλήθειας αναδεικνύοντας τεχνηέντως το χάος των «άλλων», που δεν πιστεύουν σε τίποτε.

Τεχνολογικό χάσμα

Κι όμως, τα social media δεν είναι a priori θετικά ή αρνητικά ως προς τη φιλελεύθερη δημοκρατία. Ούτε ενισχύουν ή υπονομεύουν την ανεκτικότητα μέσα στην κοινωνία. «Αυτό που κυρίως πετυχαίνουν», όπως σημειώνει ο Γιάσα Μουνκ στο διαφωτιστικό «People Vs. Democracy» (Harvard University Press, 2018) «είναι να γεφυρώνουν το τεχνολογικό χάσμα μεταξύ των παραγωγών της πληροφορίας και των outsiders». Είναι σ’ αυτό το λεπτό όριο που κινούνται τα ελληνικά τρολ απ’ όποιο μετερίζι κι αν προέρχονται: αντι-δεξιό ή ακροδεξιό. Διαφημίζουν αντισυστημισμό στις πλάτες πολιτικών τους αντιπάλων και διογκώνουν τον καταγγελτικό λόγο σε μια άτυπη επιχείρηση «καθαρά χέρια». «Ολοι», «πολλοί», «κάποιοι» τα παίρνουν ή λαδώνονται. Ακόμη και το 112 φτιάχτηκε για να τους βολεύει. Ο Ζούλας συνεχάρη τον Κασιδιάρη, το υπουργείο Πολιτισμού ασκεί «προληπτική λογοκρισία» επειδή δεν επιτρέπει σε αρχαιολόγους να διοχετεύουν ευρήματα σε μεμονωμένα ΜΜΕ.

Οι περιθωριακές φωνές στη σκοτεινή πλευρά του Διαδικτύου ξέρουν ότι η εποχή παρέχει βελτιωμένους ενισχυτές για να τις οξύνει. Κάποτε ήταν μειοψηφικές. Σήμερα μπορούν να γίνουν «meme» και «viral». Αγγίζουν άλλωστε ένα κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας που δεν θέλει – ή δεν μπορεί – να μεταβολίσει τη σύγκρουση των παραδοσιακών δομών με τις απόπειρες εκσυγχρονισμού. Ενα κομμάτι με ανοσία στην ανορθολογική ανάγνωση της πραγματικότητας. Ιστορικά είναι μια στάσις, νιώθεται. Σαν να μην είμαστε έτοιμοι να αντιληφθούμε εγκαίρως την αλλαγή που μας αφορά. Παράγουμε αντισώματα ακόμη και όταν δεν χρειάζεται θεραπεία. Παράγουμε τρολιές για να ξεχάσουμε το μέγα τρολ μέσα μας.