Ο «βάσιμος λόγος απόλυσης», με απλά λόγια

​Eγινε πολύς λόγος για τις πρόσφατες τροπολογίες του υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων, ιδίως για αυτήν που κατάργησε το άρθρο 48 του Ν. 4611/2019 που από τις 17.5.2019 αξίωσε κάθε απόλυση στον τόπο μας να οφείλεται σε «βάσιμο λόγο», κατά την έννοια του άρθρου 24 του Αναθεωρημένου Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη (ΑΕΚΧ). Οι ακόλουθες παρατηρήσεις στοχεύουν να συμβάλουν στην καλύτερη κατανόηση του όλου ζητήματος:

​1. Η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ έχει επανειλημμένως παραδεχθεί ότι το άρθρο 48 δεν προσέθεσε τίποτε στην προστασία των εργαζομένων από τις απολύσεις.

​Στις σελ. 3 και 39 της αιτιολογικής έκθεσης του άρθρου 48, η τότε κυβέρνηση παραδέχθηκε ότι βάσιμος λόγος απόλυσης απαιτούνταν στη χώρα μας ήδη από την 1.1.2016, επειδή επιβαλλόταν από το άρθρο 24 του ΑΕΚΧ, ο οποίος κυρώθηκε και απέκτησε υπερνομοθετική ισχύ με τον Ν. 4359/2016.

​Η τότε κυβέρνηση επιβεβαίωσε τη θέση της προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Αντιγράφουμε από τις σελ. 9 και 10 της Εκθεσης Ενισχυμένης Εποπτείας, που δημοσιεύθηκε τον Ιούνιο 2019: «… Σύμφωνα με τις ελληνικές αρχές, η διάταξη δεν φαίνεται να τροποποιεί ουσιωδώς τους ισχύοντες κανόνες, καθώς το δικαίωμα των εργαζομένων να μην απολύονται χωρίς “βάσιμο λόγο” είχε ήδη ενταχθεί στο ελληνικό νομικό σύστημα με την κύρωση του ΑΕΚΧ το 2016». Ιδια επιβεβαίωση περιλαμβάνεται και στις σελ. 49-50 της ίδιας Εκθεσης.

Επομένως, με την αιτιολογική έκθεση που υπέβαλε προς τη Βουλή και με τις δηλώσεις της προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, όπου αποκλείεται να περιέλαβε ψεύδη, η τότε κυβέρνηση ομολόγησε και επιβεβαίωσε ότι με το άρθρο 48 δεν άλλαξε τίποτε και η προστασία των εργαζομένων δεν ενισχύθηκε στο παραμικρό.

​Αυτό είναι πασιφανές σε κάθε πρακτικό εφαρμοστή του εργατικού δικαίου στη χώρα μας. Ανεξαρτήτως θεωρητικών και δογματικών κατασκευών, από πρακτικής απόψεως ήδη πριν από το άρθρο 48 το δίκαιο της απόλυσης στον τόπο μας χαρακτηριζόταν ορθώς ως προστατευτικό και τα εργατικά μας δικαστήρια ως φιλεργατικά. Το νομικό μας σύστημα λειτούργησε επιτυχημένα από το 1920 και προστάτευσε όχι μόνο συγκεκριμένες κατηγορίες εργαζομένων που κρίθηκε νομοθετικώς ότι έχρηζαν αυξημένης προστασίας (π.χ. εγκύους, νέες μητέρες, συνδικαλιστές κ.λπ.), αλλά γενικώς κάθε εργαζόμενο για τον οποίο δεν συνέτρεχε «βάσιμος λόγος απόλυσης». Και το έπραξε πέρα για πέρα σύμφωνα με το ευρωπαϊκό κεκτημένο και το άρθρο 24 του ΑΕΚΧ, όπως κρίθηκε με τη με αριθ. 1512/2018 απόφαση του Αρείου Πάγου.

​Αλλωστε, πέραν των νομικών, χρήσιμη είναι και η κοινή λογική: Αν το άρθρο 48 είχε όντως επιφέρει κάποια σημαντική πρακτική ανατροπή στο εργατικό μας δίκαιο, είναι βέβαιο ότι η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ δεν θα το νομοθετούσε μόλις εννέα ημέρες πριν από τις ευρωεκλογές.  Θα το είχε πράξει ήδη από το 2015, ή το 2016 οπότε ίσχυσε ο ΑΕΚΧ, ή τουλάχιστον μια οποιαδήποτε στιγμή πριν από την έναρξη της «πολιτικώς ύποπτης» προεκλογικής περιόδου των ευρωεκλογών. Για να ανέμενε να το νομοθετήσει εννέα ημέρες πριν από τις ευρωεκλογές, ενώ μάλιστα διαβεβαίωνε τη Βουλή και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ότι τίποτε δεν άλλαζε, έπεται ότι η τότε κυβέρνηση είχε αποκλειστικώς επικοινωνιακή στόχευση: Προφανώς θέλησε να κατευνάσει τμήμα των ψηφοφόρων της που είχε δυσαρεστήσει με τις επιλογές της τής τελευταίας τετραετίας και βρήκε έναν εύκολο και «ανέξοδο» τρόπο για να παραστήσει ότι νομοθετούσε «με αριστερό πρόσημο».

Η εφαρμογή και τα αγκάθια. ​Αν επρόκειτο για επικοινωνιακό τέχνασμα χωρίς πρακτικές συνέπειες, δεν θα υπήρχε λόγος να μην ψηφίσει κανείς το άρθρο 48 τότε ούτε να το καταργήσει σήμερα.  Ομως, η εφαρμογή του απέδειξε ότι τα πράγματα δεν ήταν τόσο απλά.

​2. Οπως κάθε πρόχειρη, επικοινωνιακού χαρακτήρα απόπειρα παρέμβασης στο δίκαιό μας, έτσι και το άρθρο 48 αποδείχθηκε στην πράξη ότι είχε απαράδεκτες αρνητικές συνέπειες σε βάρος των εργαζομένων που δήθεν προστάτευε.

​Το άρθρο 48 προβλέπει ότι πρέπει να υπάρχει «βάσιμος λόγος απόλυσης». Οχι ότι αυτός πρέπει να αναφέρεται στην απόλυση. Απλώς ότι πρέπει να υπάρχει. Ομως, στη συνέχεια, χωρίς να έχει εξουσιοδοτηθεί από τη Βουλή, αυθαιρέτως η τότε υπουργός Εργασίας, με το έγγραφό της με αριθ. 26100/98/7.6.3019, αξίωσε στο έγγραφο της απόλυσης στο ΕΡΓΑΝΗ να κατηγοριοποιείται από τον εργοδότη ο βάσιμος λόγος απόλυσης σε μία από τις εξής τρεις κατηγορίες: ικανότητες ή συμπεριφορά ή λειτουργικές απαιτήσεις της επιχείρησης. Κατά τον τρόπο αυτόν, πρωτοφανώς, για πρώτη φορά παγκοσμίως μετά από τον 19ο αιώνα, η ελληνική κυβέρνηση κατέληξε κυριολεκτικώς να «φακελώσει» τους εργαζομένους.

​Ηδη από το 1749 στη Γαλλία ίσχυσε η υποχρέωση κάθε εργαζομένου να φέρει ανά πάσα στιγμή πάνω του το «βιβλίο εργαζομένου» («livre ouvrier»). Αυτό είχε, μεταξύ άλλων, την εξής χρησιμότητα: Αναγραφόταν μέσα ο λόγος της τυχόν απόλυσης, έτσι ώστε οι μεταγενέστεροι υποψήφιοι εργοδότες του εργαζομένου να γνωρίζουν γιατί απολύθηκε στο παρελθόν και να μην τον προσλάβουν.  Η απαράδεκτη αυτή κατασκευή καταργήθηκε από τη Γαλλική Επανάσταση στο όνομα του φιλελευθερισμού, επαναφέρθηκε από τον πρώτο ύπατο Ναπολέοντα Βοναπάρτη και τέθηκε οριστικώς «στο χρονοντούλαπο της Ιστορίας» τη δεκαετία του 1860. Αποτελεί αντικείμενο προς μελέτη των ιστορικών του μέλλοντος το πώς είναι δυνατόν μια «αριστερή» κυβέρνηση και μια «αριστερή»υπουργός Εργασίας να το ξέθαψαν για να το επανασυστήσουν υπό ψηφιακή μορφή εν έτει 2019.

​Ας σκεφθούμε λογικά: Απολύεται εργαζόμενος για σοβαρό αλλά μεμονωμένο παράπτωμα, π.χ. μια καταδικαστέα σεξουαλική παρενόχληση. Είναι απαράδεκτο, άδικο και εν τέλει απάνθρωπο να τον στιγματίσει αυτό για όλη την υπόλοιπη ζωή του και να μην μπορέσει να βρει ποτέ ξανά δουλειά, λόγω ενός μεμονωμένου σφάλματος, όσο σοβαρό κι αν είναι αυτό. Πόσο μάλιστα αν έχει απολυθεί επειδή ένας εργοδότης έκρινε ότι δεν ήταν αρκετά ικανός ή ότι δεν είχε αρκετά καλή συμπεριφορά. Δεν ισχυριζόμαστε ότι οι τότε κυβέρνηση και υπουργός στόχευσαν να «φακελώσουν» τους εργαζομένους και να αναδειχθούν σε σύγχρονο Γιάννη Αγιάννη. Ομως, με τον πρόχειρο τρόπο που νομοθέτησαν, στοχεύοντας αποκλειστικώς σε πρόσκαιρο επικοινωνιακό όφελος, κατέληξαν δυστυχώς να πράξουν αυτό ακριβώς, έστω ασυνείδητα.  Κατά τον ταλλεϋράνδειο αφορισμό, είναι χειρότερο κι από έγκλημα!  Είναι λάθος! Και θα συμπλήρωνε ένας νομικός: Παραβιάζει και στοιχειώδη δικαιώματα του εργαζομένου, όπως το δικαίωμα στην προσωπικότητα, την προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα του κ.ά.

​Τα παραπάνω αρκούν από μόνα τους για να επιβάλουν την κατάργηση του άρθρου 48. Ομως τα πράγματα αποδείχθηκαν ακόμα χειρότερα. Το άρθρο 24 του ΑΕΚΧ απαιτεί είτε να υπάρχει «βάσιμος λόγος απόλυσης» είτε, αν δεν υπάρχει τέτοιος λόγος, να πληρώνεται αποζημίωση. Αυτό απεικονίζει ιδίως τα ήδη ισχύοντα στη Δυτική Ευρώπη. Ετσι, το άρθρο 48 ώθησε εργοδότες και στην Ελλάδα να αξιώσουν, συμφώνως προς το άρθρο 24 του ΑΕΚΧ, όταν υπάρχει «βάσιμος λόγος απόλυσης», να μη χρειάζεται να καταβάλουν αποζημίωση. Με απλά λόγια, το άρθρο 48, αντί να προστατεύσει τα εργασιακά δικαιώματα, κατέληξε να θέσει σε κίνδυνο ακόμα και το στοιχειώδες δικαίωμα στην αποζημίωση απόλυσης!

Ερωτήματα και αβεβαιότητα. ​Επιπροσθέτως, με την πρόχειρη κατηγοριοποίηση του «βάσιμου λόγου» στο ΕΡΓΑΝΗ, τέθηκαν δύσκολα νομικά ερωτήματα, που επιτείνουν την αβεβαιότητα σε μια εποχή που η οικονομία και η κοινωνία μας χρειάζονται κατ’ εξοχήν ηρεμία:

n Αν επιλεγεί λάθος κατηγορία, ποια είναι η κύρωση; Προβλέπεται π.χ. διοικητικό πρόστιμο ή κάτι άλλο ή ακυρώνεται η απόλυση;

n Αν επιλεγεί μια κατηγορία στο ΕΡΓΑΝΗ, ο εργοδότης δικαιούται νομίμως να επικαλεστεί και να αποδείξει ενώπιον του δικαστή βάσιμο λόγο ανήκοντα (και) σε άλλη κατηγορία; Δημιουργείται (μαχητό ή αμάχητο;) τεκμήριο σε βάρος του;

n Εστω εργαζόμενος αργός και μη παραγωγικός, που απαντάει επιθετικά και απότομα σε κάθε σύσταση βελτίωσης, με αποτέλεσμα να μη βελτιώνεται και να έχει κακή συμπεριφορά. Πρόκειται για βάσιμο λόγο απόλυσης που ανήκει στην κατηγορία «ικανότητες» (όπου η απόδοση) ή «συμπεριφορά»;  Δεδομένου ότι το ΕΡΓΑΝΗ δέχεται μόνο μία κατηγορία, ο λόγος απόλυσης αλλάζει ή / και απορρίπτεται ή / και περιορίζεται;

Από τα παραπάνω καθίσταται σαφές ότι το άρθρο 48 του Ν. 4611/2019 συντάχθηκε προχείρως, αποτέλεσε αποκλειστικώς επικοινωνιακό τέχνασμα και κατέληξε να παραβλάπτει τα δικαιώματα των εργαζομένων, ξυπνώντας τις χειρότερες μνήμες της ανάλγητης εργοδοσίας του 19ου αιώνα. Γι’ αυτό έπρεπε να καταργηθεί, καθώς προσβάλλει κατάφωρα και βλάπτει τους εργαζομένους. Και διότι η απατηλή επικοινωνιακή προβολή του από την τότε κυβέρνηση ξεγέλασε και τρόμαξε (χωρίς λόγο) πολλούς εργοδότες, με αποτέλεσμα να μειωθούν κατακόρυφα οι προσλήψεις το τελευταίο τρίμηνο. Επομένως, επιβαλλόταν να καταργηθεί άμεσα και ορθώς καταργήθηκε, διότι ύστερα από 10 χρόνια κρίσης είναι αδιανόητο να επιτρέπουμε να χάσει έστω και ένας συμπολίτης μας μια ευκαιρία εργασίας, χάριν επικοινωνιακών τεχνασμάτων και ψηφοθηρίας.

​Είναι κρίμα που διάφοροι επιμένουν να αντιπαρέρχονται τα παραπάνω, να μην απαντούν σε επιχειρήματα με επιχειρήματα και να πολιτεύονται με απατηλά «σλόγκαν».  Σε εμάς δεν απομένει παρά να ευχηθούμε να ανέλθει το επίπεδο του δημόσιου διαλόγου μας από το πεδίο των συνθημάτων σε αυτό των λογικών επιχειρημάτων και να αντιληφθούν οι πάντες ότι το εργατικό μας δίκαιο και το δικαίωμα στην εργασία είναι πολύ σοβαρές υποθέσεις για να αναστατώνονται από επικοινωνιακά και ψηφοθηρικά παιχνίδια.

Ο Αλέξιος Δημ. Παπασταύρου είναι εργατολόγος