Η αισιοδοξία του Βενιζέλου

Στο πρώτο μέρος του αφιερώματος για τη χρεοκοπία του 1932 έγινε εκτενής αναφορά στο χρηματιστηριακό κραχ της Γουόλ Στριτ και οι αλυσιδωτές επιπτώσεις στην Ευρώπη και την ελληνική οικονομία. Στο δεύτερο μέρος αναλύονται οι προσπάθειες Βενιζέλου για σύναψη νέου δανείου και οι επαφές του με ευρωπαίους ηγέτες εν μέσω φημών στην Αθήνα για άμεση χρεοκοπία της χώρας.

Στα τέλη του 1931 και ειδικότερα τον Δεκέμβριο, άρχισαν να κυκλοφορούν έντονες φήμες για άμεση, από μέρα σε μέρα, χρεοκοπία της Ελλάδας, τις οποίες έσπευσε να διαψεύσει ο ίδιος ο πρωθυπουργός. Οι φήμες, όμως, εντάθηκαν με ένα άρθρο του Δημητρίου Μαξίμου, πρώην διοικητή της ΤτΕ και οικονομικού συμβούλου του κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης, που δημοσίευσαν ταυτόχρονα η «Καθημερινή» και η «Πρωία».

Στο άρθρο ο Μάξιμος υποστήριζε πως η Ελλάδα έπρεπε να προχωρήσει σε αναστολή όλων των πληρωμών σε συνάλλαγμα, γεγονός ωστόσο που θα σήμαινε την παραδοχή της κυβέρνησης ότι η χώρα είχε χρεοκοπήσει. Την ίδια ημέρα, ο πρωθυπουργός κάλεσε τον Μάξιμο στην κατοικία του όπου είχαν μια συνάντηση μιάμισης περίπου ώρας.

Αμέσως μετά, το γραφείο του πρωθυπουργού εξέδωσε την ακόλουθη ανακοίνωση, με την οποία απέρριπτε τα μέτρα που πρότεινε ο Μάξιμος: «Ο κ. Βενιζέλος χωρίς να παραγνωρίζη την σοβαρότητα της δημοσιονομικής καταστάσεως νομίζει, ότι υπάρχουν ακόμη ελπίδες επιτυχίας συνεννοήσεως μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων, η οποία θα επιτρέψη την συνέχισιν της δι’ εξωτερικών δανείων χρηματοδότησεως των παραγωγικών έργων (…) Εάν η ελπίς αυτή ματαιωθή θα έχωμεν τότε καιρόν να λάβωμεν τα ενδεικνυόμενα μέτρα, δια να εξασφαλισθή και η σταθεροποίησις της δραχμής (…) Διά την εξεύρεσιν όμως των μέτρων τούτων, θεμελιώδης βάσις της ενεργείας μας πρέπει να είναι, ότι μονομερής αθέτησις ανειλημμένων υποχρεώσεών μας δεν ημπορεί παρά να έχη τας χειροτέρας συνεπείας και διά την δημοσίαν και διά την ιδιωτικήν οικονομίαν».

Και η αποτυχία του Τσουδερού Τις ίδιες ημέρες, ο Βενιζέλος έστειλε τον διοικητή της ΤτΕ Εμμ. Τσουδερό στην Ευρώπη. Πρώτος σταθμός το Παρίσι και ύστερα το Λονδίνο. Βασικός σκοπός του ταξιδιού του Τσουδερού ήταν η διερεύνηση για τις δυνατότητες σύναψης ενός νέου δανείου. Παράλληλα, η κυβέρνηση πέρασε εν τάχει νομοσχέδιο το οποίο προέβλεπε τη μείωση κατά 6% των μισθών των δημοσίων υπαλλήλων, μεταξύ αυτών του Προέδρου της Δημοκρατίας, των υπουργών και των βουλευτών. Ο πρωθυπουργός δήλωσε σχετικά πως «ελπίζομεν ότι το μέτρον είναι προσωρινόν. Μόλις η παγκόσμιος κρίσις υποχωρήσει και αι εισπράξεις του προϋπολογισμού εξελιχθούν, το μέτρον του περιορισμού ως προσωρινόν θα αρθή».

Το ταξίδι, ωστόσο, του Τσουδερού παρέμενε άκαρπο, ενώ ο Βενιζέλος διέψευσε τα όποια δημοσιεύματα επέμεναν πως η ελληνική κυβέρνηση επεδίωκε να συνάψει ένα νέο δάνειο, χωρίς όμως επιτυχία. «Θα είμεθα παράφρονες – δήλωσε ο Βενιζέλος στους δημοσιογράφους – εάν εμφανιζώμεθα υπό τας παρούσας περιστάσεις εις την αγοράν ζητούντες δάνειον. Την στιγμήν καθ’ ην απειλείται οικονομικός κλονισμός της ανθρωπότητος, θα ήτο γελοίον να ομιλώμεν ημείς περί συνάψεως δανείου».

Δημοσιογραφικές, όμως, πληροφορίες που διέρρευσαν από το Παρίσι, ανέφεραν πως η Ελλάδα, μέσω του Τσουδερού, είχε προχωρήσει σε ανεπίσημες επαφές για τη σύναψη νέου δανείου, αντίστοιχα με αυτά που πρόσφατα είχαν παραχωρηθεί στην Ουγγαρία. Οι επαφές όμως δεν κατέληξαν σε θετικό αποτέλεσμα διότι «οι γαλλικοί κοινοβουλευτικοί κύκλοι χαρακτήρισαν ως άτακτα τα δάνεια ταύτα, επέκριναν δε αυστηρώς τα ήδη παραχωρηθέντα».

Την ίδια τύχη είχαν και οι επαφές στο Λονδίνο, όπου ο Τσουδερός συναντήθηκε με τον διοικητή της Τράπεζας της Αγγλίας, Μόντεγκιου Νόρμαν, ο οποίος του είπε, χρησιμοποιώντας την κλασική βρετανική ευγένεια ή ίσως ψυχρότητα, πως «η παγκόσμια οικονομική κρίσις δεν είναι δυνατόν παρά να εκκαθαρισθή εντός δύο το πολύ μηνών οπότε θα φανή προς ποίαν κατεύθυνσιν θα τραπούν αι οικονομικαί προσπάθειαι όλων των κρατών».

Περιοδεία του Βενιζέλου στην Ευρώπη. Ωστόσο, ο Βενιζέλος έμοιαζε να διατηρεί την αισιοδοξία του. Σε ομιλία του στα τέλη Δεκεμβρίου κατά τη διάρκεια των εγκαινίων ενός νέου ιδιωτικού κοινωφελούς ιδρύματος, ο πρωθυπουργός ανέφερε πως «τα λαμπρά παραδείγματα της ιδιωτικής πρωτοβουλίας δικαιολογούν την αισιοδοξίαν την οποίαν έχω και δι’ ην κατηγορούμαι από τον κίτρινον τύπον και με πείθουν, ότι το ελληνικόν έθνος, το οποίον επέζησε της πάλης τόσων αιώνων θα κατορθώση να επιζήση και να διακριθή. Και μου λένε: το καράβι κλυδωνίζεται. Δεν βλέπεις ότι θα καταποντισθώμεν εις την θύελλαν της οικονομικής κρίσεως;

Μα ποιος είπεν ότι δεν νοιώθω την θύελλαν αφού άλλωστε εγώ είμαι ο τιμονιέρης του σκάφους. Βέβαια το ελληνικόν σκάφος παλαίει εναντίον μιας θυέλλης αλλά την θύελλαν αυτήν και τον κλυδωνισμόν προκάλεσαν παγκόσμια κύματα της οικονομικής τρικυμίας. Θα αγωνισθώμεν και ελπίζω να νικήσωμεν».

Πράγματι, μερικές εβδομάδες αργότερα, στις αρχές του νέου έτους, ο πρωθυπουργός έδωσε εντολή στις ελληνικές πρεσβείες στο Λονδίνο, το Παρίσι και τη Ρώμη να προετοιμάσουν την περιοδεία που θα έκανε στις πρωτεύουσες αυτές στην προσπάθειά του για σύναψη νέων δανείων και διευκόλυνση στις πληρωμές του υπάρχοντος χρέους. Η Αθήνα θα ζητούσε ένα δάνειο 50 εκατομμυρίων δολαρίων και την πενταετή αναστολή πληρωμής των τοκοχρεολυσίων του χρέους.

Η περιοδεία του έλληνα πρωθυπουργού ξεκίνησε από τη Ρώμη, όπου ο Βενιζέλος συναντήθηκε με τον Μπ. Μουσολίνι. Επόμενος σταθμός ήταν το Λονδίνο. Στη βρετανική πρωτεύουσα ο Βενιζέλος είχε την πιο σημαντική επαφή του, με τον βρετανό πρωθυπουργό ΜακΝτόναλντ καθώς και τον υπουργό Οικονομικών Ν. Τσάμπερλεϊν. Στη συνάντησή του με τον υπουργό Θησαυροφυλακίου Σερ Φριντριχ Λιθ – Ρος, ο Βενιζέλος έκανε εκτενή αναφορά στην κατάσταση της ελληνικής οικονομίας και στα αιτήματα της ελληνικής κυβέρνησης. Ο Ρος του απάντησε πως η αναστολή της πληρωμής των χρεολυσίων θα έβλαπτε την αξιοπιστία της Ελλάδας στο εξωτερικό, ενώ σχετικά με το δάνειο τον παρέπεμψε στη χρηματαγορά. Η συμβουλή του προς τον έλληνα πρωθυπουργό ήταν η εγκατάλειψη του «χρυσού κανόνα».

Παράλληλα, στο Λονδίνο συμφωνήθηκε να μεταβεί σύντομα στην Αθήνα ο Νιμάγιερ για να πραγματοποιήσει μια ενδελεχή έρευνα για την ελληνική οικονομία ώστε να υποβάλει τις προτάσεις του προς την Κοινωνία των Εθνών. Ο αντιπολιτευτικός Τύπος επέκρινε με σφοδρότητα αυτήν την απόφαση, κατηγορώντας τον Βενιζέλο και την ΚΤΕ ότι δεν υπήρχε εμπιστοσύνη των διεθνών παραγόντων προς τη διαχείριση και τα στοιχεία της ελληνικής κυβέρνησης.

Από το Παρίσι, όπου μετέβη μετά το Λονδίνο, ο Βενιζέλος απάντησε στα πυρά του ελληνικού Τύπου: «Αι εφημερίδαι ημπορούν να γράφουν ό,τι θέλουν περί του ταξιδιού μου και των αποτελεσμάτων του, είτε υπό αισιόδοξον, είτε υπό απαισιόξον πνεύμα (…) Οσον αφορά την κατηγορίαν η οποία απηυθύνθη εναντίον μου και εναντίον της πολιτικής μου, την γνωρίζω και είμαι έτοιμος εις κατάλληλον στιγμήν να δώσω λόγον ενώπιον της Βουλής και του ελληνικού λαού. Εζήτησα μίαν ευρείαν έρευναν των οικονομικών με τη συνεργασία της δημοσιονομικής επιτροπής της ΚΤΕ. Διατί οι κατηγορούντες την τοιαύτην ενέργειάν μου δεν λαμβάνουν υπ’ όψιν το παράδειγμα της Γερμανίας η οποία απεδέχθη ευχαρίστως δύο επιτροπάς ερεύνης των οικονομικών της συνεργαζομένας εις την Βασιλείαν και το Βερολίνον.

Δεν δύναμαι επ’ ουδενί λόγω να δεχθώ την τακτικήν των Κρατών, τα οποία δεν πληρώνουν τα χρέη των, και το σχέδιον το οποίον προέτεινεν ο κ. Μάξιμος. Ουδεμίαν τοιαύτην πρωτοβουλίαν δεν θα λάβη ποτέ η κυβέρνησίς μου. Τη ιδική μας απολύτω πρωτοβουλία οι ενδιαφερόμενοι διά τα οικονομικά μας, θα εξετάσουν την κατάστασιν της Ελλάδος και θα εισηγηθούν τας ενδεδειγμένας λύσεις».

Στη γαλλική πρωτεύουσα ο Βενιζέλος συναντήθηκε με τον πρωθυπουργό Λαβάλ και τον υπουργό Οικονομικών Φλαντέν, στους οποίους επίσης ανέπτυξε τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε η ελληνική οικονομία.

Ο Γιώργος Ρωμαίος είναι δημοσιογράφος – συγγραφέας