Το εμβόλιο της αλαζονείας

Στον χριστιανικό κόσμο, που ήταν δομημένος γύρω από την ιδέα της υπερβατικότητας, η υπερηφάνεια θεωρούνταν αμαρτία γιατί υπαινισσόταν την αυτάρκεια του ανθρώπου απέναντι στον Θεό. Τι γίνεται όμως όταν η ιδέα της υπερβατικότητας εξαφανίζεται; Η υπερηφάνεια, απαντά ο γάλλος καθηγητής φιλοσοφίας Μικαέλ Φεσέλ, μετατρέπεται τότε σε αλαζονεία. Δεν προκαλείς πλέον κάτι πιο μεγάλο από σένα, δηλαδή τον Θεό, αλλά τον διπλανό σου και όμοιό σου. Η αλαζονεία συνιστά τη διαστροφή εκείνου που στο όνομα της κοινωνικής επιτυχίας πιστεύει ότι οι άλλοι δεν είναι τίποτα.

Αντίθετα με τον υπερήφανο, λέει ο Φεσέλ σε μια συνέντευξή του στο περιοδικό L’Obs, ο αλαζόνας δεν περιορίζεται να λέει ότι δεν χρωστά τίποτα σε κανέναν. Το εξηγεί και με τη λογική. Αν βρίσκομαι εκεί που βρίσκομαι, λέει, δεν είναι τυχαίο. Ούτε αυτοί που είναι πιο κάτω βρίσκονται εκεί τυχαία. Η αλαζονεία είναι ένα κοινωνικό πάθος που αρνείται τις οικονομικές συγκυρίες. Ο αλαζόνας δεν σωπαίνει ποτέ, δεν ακούει ποτέ, αλλά αντίθετα μιλάει συνεχώς: επειδή θεωρεί όχι μόνο πως έχει δικαίωμα στον λόγο, αλλά πως ο δικός του λόγος είναι ο μόνος που αξίζει να ακουστεί.

Αλαζονικό ήταν το «ας έρθουν να με βρουν» με το οποίο απάντησε ο Εμανουέλ Μακρόν στις επικρίσεις για το σκάνδαλο του σωματοφύλακά του. Αλαζονικός ήταν και ο χαρακτηρισμός «αποβράσματα» που είχε χρησιμοποιήσει παλιότερα ο Νικολά Σαρκοζί για τους διαδηλωτές των banlieues. Θα μπορούσε να πει κανείς το ίδιο και για την αντίστοιχη αποστροφή του νέου υπουργού Μεταφορών για τους τζαμπατζήδες του μετρό – αλλά μάλλον ήταν κάτι απλώς βλακώδες.

Οι πρωτοβουλίες της κυβέρνησης Μητσοτάκη, από τον αντικαπνιστικό νόμο μέχρι το πανεπιστημιακό άσυλο και το σύστημα 112, κινούνται προς το παρόν στη σφαίρα του αυτονόητου. Αλλά ενός αυτονόητου ευπρόσδεκτου, πολύτιμου, λυτρωτικού, μετά τα συριζαϊκά χρόνια της ανικανότητας, της προκλητικότητας, της κουτοπονηριάς και του «ηθικού πλεονεκτήματος». Είναι δικαιολογημένος λοιπόν ένας αναστεναγμός ανακούφισης από την πλευρά των πολιτών, όπως και μια αίσθηση χαλάρωσης, που ενισχύεται άλλωστε από τη θερινή ραστώνη. Ομως ο εχθρός παραμονεύει, και είναι ο ίδιος που επιχειρεί να υπονομεύσει κάθε εξουσία, είτε στηρίζεται στην άγνοια είτε στην ικανότητα. Ο χαρβαρντισμός και ο πολακισμός βρίσκονται στα δύο αντίθετα άκρα, αλλά απειλούνται εξίσου από την αλαζονεία της εξουσίας.

Υπάρχει εμβόλιο; Οποτε αισθάνεται ότι κινδυνεύει να την ψωνίσει, ο Φεσέλ διαβάζει μια σελίδα του Καντ ή του Χέγκελ και καταλαβαίνει πόσο δρόμο έχει να διανύσει μέχρι να γίνει ένας πραγματικός φιλόσοφος. Ενα ανάλογο πείραμα προτείνει σε όλους μας, και κυρίως σε εκείνους που κατέχουν θέσεις ευθύνης: να αναμετριόμαστε με κάτι μεγαλύτερο από εμάς, όχι για να νιώσουμε εξευτελισμένοι, αλλά αντίθετα για να βρούμε χαρά στο μεγαλείο των άλλων.