Αγάπη για το φως

Εδώ και μερικές δεκαετίες ο Καμιλέρι θεωρείται αναμφισβήτητα ένας από τους πατριάρχες του μεσογειακού νουάρ. Πιθανόν ο ίδιος να προτιμούσε τη λέξη «πρωτοπόρος», αφού οι κάθε είδους πατριαρχίες μοιάζουν ξένες προς το έργο του και ακόμα περισσότερο με τον χαρακτήρα του. «Και πώς ξέρουμε τον χαρακτήρα του;» θα αναρωτηθεί κάποιος. Μα κανένας συγγραφέας δεν μπορεί να κρυφτεί από τα ίδια του τα βιβλία, από τους κόσμους που διάλεξε να βουτήξει. Στην περίπτωση του δαιμόνιου Ιταλού, η πρωτοπορία δεν ήταν ηχηρή ή σιωπηλή (είναι γνωστό πως οι ψίθυροι επιβάλλονται τελικά στις κραυγές), όπως για παράδειγμα εκείνη του Μπέκετ, τον οποίο τόσο αγάπησε. Ο Καμιλέρι υπήρξε συστηματικός και ξεκάθαρος. Ηταν ίσως ο πρώτος από τους συγγραφείς αστυνομικών που διάλεξε το φως. Τα τοπία του, οι χαρακτήρες του, τα πάθη τους, τα εγκλήματά τους, όλα στο τέλος καταλήγουν στο φως. Υπάρχει αποτελεσματικότερος τρόπος να οριοθετήσεις το σκοτάδι;

Θα μπορούσε κάποιος να πει ότι, εκ πρώτης όψεως, η γραφή του μοιάζει απλή, ακόμα και ελαφριά. Ισως να μην το υποπτεύεσαι, μα ο χρόνος και οι σελίδες κυλάνε υπέρ του. Αργά ή γρήγορα συνειδητοποιείς ότι αυτή η ελαφρότητα ήταν όχι μόνο εσκεμμένη, αλλά κυρίως απαραίτητη. Ο Καμιλέρι είναι πρωταθλητής μεγάλων αποστάσεων. Δεν σπριντάρει, δεν πηδάει ψηλά, δεν προσπαθεί να εντυπωσιάσει. Κερδίζει τις κούρσες χαμογελαστός και σίγουρα χορτάτος. Φαίνεται τόσο απλό, τόσο καθημερινό, τόσο εύκολο αυτό που κάνει. Ετσι δεν γίνεται με τους μεγάλους αθλητές; Αυτό μπορώ να το κάνω κι εγώ λες… και ενώ εκείνοι τρέχουν μαραθώνιο, δεν καταφέρνεις να τους ακολουθήσεις ούτε για εκατό μέτρα. Πόσοι και πόσοι δεν προσέθεσαν, εξαιτίας του, «μυστικές» γαστριμαργικές συνταγές στα κείμενά τους; Το αποτέλεσμα ήταν, τις περισσότερες φορές, αστείο. Οι πρωτοπορίες δεν αντιγράφονται, ακόμα κι αν μιλάνε για αντζούγιες. Πόσω μάλλον όταν αναφέρονται στη βαθύτερη απόλαυση της ζωής.

Τα βιβλία του είναι χορογραφημένες μείξεις αστυνομικών γρίφων, ψυχολογικού μυστηρίου, μαφιόζικων πρακτικών, χαρτογραφημένης εγκληματολογίας και αχαρτογράφητης δικαιοσύνης. Κατά βάθος αυτή τον καίει, αυτήν κυνηγάει, κι ας ξέρει κατά βάθος πως ποτέ δεν μπορείς να πιάσεις μια χίμαιρα. Τον βασανίζει η συνενοχή των απλών ανθρώπων, η εύκολη σιωπή τους, τα ολέθρια αποτελέσματα της συνήθειας. Καταλαβαίνει ότι η δικαιοσύνη – αν υπάρχει ετούτη η έννοια και δεν πρόκειται για ένα καλοδιαφημισμένο φάντασμα ή για μια λαδωμένη μηχανή – τείνει στην ανορθοδοξία.

Πολλές φορές είναι κυνικός και σχεδόν πάντα αποδεικνύεται συμπονετικός. Ο Μονταλμπάνο του ψάχνει, καπνίζει, πίνει, τρώει, αγαπάει ακατάπαυστα. Και πάλι όμως, τίποτα απ’ αυτά δεν γίνεται για να εντυπωσιάσει εσένα, τον αναγνώστη. Ο Καμιλέρι σ’ το λέει ξεκάθαρα: αυτός είναι ο τρόπος που τρέχει, που αναζητά την άκρη του νήματος, που αναπνέει. Αγαπάει τα μέρη που περιγράφει, τους ανθρώπους που συναντάει, την καθημερινή ποίηση της ζωής. Γι’ αυτό και οι «δεύτεροι» χαρακτήρες του κλέβουν συχνά την παράσταση. Εχεις την αίσθηση ότι θα τους συναντήσεις στην επόμενη γωνία και θα σε κοιτάξουν στραβά ή θα αστειευτούν και μαζί σου. Τίποτα δεν είναι χάρτινο. Ολα μυρίζουν, πικρίζουν, διψάνε, γελάνε και φυσικά πεθαίνουν.

Στον αγώνα του δεν είναι μόνος. Το πυρηνικό του όπλο (όπως σε όλους τους ευφυείς συγγραφείς – για να μην πούμε σε όλους τους ευφυείς ανθρώπους) είναι το χιούμορ. Ενα χιούμορ νότιο, ανόσιο, ανηλεές. Σαρκάζει πρώτα απ’ όλα τον τόπο που τον γέννησε, δηλαδή τους ανθρώπους του, δηλαδή τον ίδιο του τον εαυτό. Μπορεί να φαίνεται (και πάλι;) εύκολο. Φυσικά ισχύει το αντίθετο. Ας το φανταστούμε λίγο ως εικόνα: να ζεις στην Ιταλία, να έχεις το πρόσωπό σου ακάλυπτο, να γράφεις για τη Μαφία… και να αστειεύεσαι με όλα και με όλους.

Θα μπορούσε εν τέλει να αναρωτηθεί κάποιος ποιο ήταν το μυστικό του Καμιλέρι που τον οδήγησε στην τεράστια και συνεχιζόμενη επιτυχία. Προχωρώντας ένα βήμα παραπάνω, ποιο είναι εκείνο το κουμπί που πατήθηκε κάνοντας εκατομμύρια αναγνώστες σε όλον τον κόσμο να τον αγαπήσουν; Γιατί αυτό είναι εμφανές αμέσως: ο Καμιλέρι αγαπήθηκε πολύ από πολλούς. Μήπως δεν έγραψαν κι άλλοι για γραφικά χωριουδάκια με περισσή αφηγηματική δεινότητα, μήπως δεν έπλασαν κι άλλοι ολοζώντανους ήρωες με πάθη και λάθη, μήπως δεν διέθεταν κι άλλοι συγγραφείς χιούμορ και σασπένς; Δεκάδες ονόματα θα μπορούσαμε να αραδιάσουμε. Γιατί όμως τόση αγάπη στον Ιταλό; Μπορούμε μόνο να υποθέσουμε, να μαντέψουμε. Η δική μου επιλογή θα επικεντρωνόταν σε μια λέξη: Ανθρώπινος. Ο Αντρέα Καμιλέρι υπήρξε ο πιο ανθρώπινος από τους μεγάλους συγγραφείς αστυνομικής λογοτεχνίας. Δεν γύρεψε τη ρίζα του κακού στη δαιμονολατρία ή στην ψυχασθένεια. Τη βρήκε στην καρδιά της οργανωμένης κοινωνίας αλλά και στον γείτονα, στον τύπο που παρακολουθεί σιωπηλά ένα έγκλημα χωρίς να λέει τίποτα. Δεν πίστεψε πως τα αποτελέσματα του καλού καταλήγουν σε μια κουρδισμένη μηχανή απονομής δικαιοσύνης. Ο παράδεισός του κρυβόταν μέσα σε μια μακαρονάδα με θέα τη θάλασσα, σε μια γυναίκα που σε κοίταξε τρυφερά – έστω για μια στιγμή. Ο Καμιλέρι ήταν βαθιά ρομαντικός και έγραψε συστηματικά για το φως. Κι είναι δύσκολο να μην αγαπήσουμε το φως. Εξαιτίας του ζούμε.

Ο Μίνως Ευσταθιάδης είναι συγγραφέας αστυνομικών μυθιστορημάτων. Το βιβλίο του «Ο δύτης» κυκλοφορεί από τον «Ικαρο»