Εθνικόν Ιδρυμα Ραδιοφωνίας

Ανάμεσα στους διευθυντές του συγκαταλέγονται μορφές όπως ο Στρατής Μυριβήλης και ο Οδυσσέας Ελύτης. Από τις συχνότητές του πέρασε ό,τι σημαντικότερο διέθετε η μεταπολεμική Ελλάδα στη λογοτεχνία, το θέατρο και τη μουσική. Είναι στρατιά οι προσωπικότητες που πέρασαν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο από τη διοίκηση, το πρόγραμμα και τα μικρόφωνά του. Οι ακροαματικότητές του έφτασαν κάποτε σε αριθμούς αδιανόητους για τα σημερινά δεδομένα. Ηταν άλλωστε τα χρόνια που οι εφημερίδες και το ραδιόφωνο ήταν τα μόνα μέσα που μπορούσαν να μεταφέρουν ενημέρωση, γνώσεις και ψυχαγωγία στον ελληνικό πληθυσμό σε μαζική κλίμακα. Ακόμα και σήμερα, υπάρχουν άνθρωποι που θυμούνται με αγάπη και νοσταλγία τις εκπομπές του Εθνικού Ιδρύματος Ραδιοφωνίας το οποίο εξέπεμψε για πρώτη φορά τον Ιούλιο του 1945, λιγότερο από ένα χρόνο μετά την Απελευθέρωση και πορεύθηκε με την ίδια δομή σε πολύ δύσκολα χρόνια, μέχρι που η δικτατορία αποφάσισε να το «ανανεώσει» καταργώντας το το 1970 και δημιουργώντας το διάδοχο σχήμα, την ΕΙΡΤ. Εν τω μεταξύ, από τα τέλη της προηγούμενης δεκαετίας, η τηλεόραση είχε πλέον καταφθάσει και στην Ελλάδα και είχαν πια αρχίσει να σχηματίζονται τα δεδομένα μίας νέας εποχής όπου για πρώτη φορά από την ώρα της αρχικής του λειτουργίας θα έμπαινε πια σταδιακά σε δεύτερη μοίρα.

Ραδιόφωνο στην Ελλάδα υπήρχε όμως και πριν από το 1945. Από το 1938 μέχρι το 1941 λειτούργησε η Υπηρεσία Ραδιοφωνικών Εκπομπών που το ξεκίνημά της έγινε από τη δικτατορία Μεταξά και το τέλος της ήρθε με την Κατοχή. Στα μαύρα αυτά χρόνια, τη διαδέχθηκε η Ανώνυμος Εταιρεία Ραδιοφωνικών Εκπομπών που εξέπεμψε από το 1941, υπό τις διαταγές και τις κατευθύνσεις των δυνάμεων κατοχής. Η ταραγμένη περίοδος που ακολούθησε της έδωσε παράταση ζωής, παρά το γεγονός ότι είχε δικαίως, θεωρηθεί ένα από τα κύρια εργαλεία δωσιλογισμού. Το 1945 πάντως η αρχή ήταν και τεχνικά πολύ δύσκολη, καθώς οι Γερμανοί ανατίναξαν τους πομπούς κατά την έξοδό τους από την Αθήνα. Στα επόμενα χρόνια, μέρος του τεχνικού εξοπλισμού ήρθε από τα προγράμματα επανορθώσεων και από το Σχέδιο Μάρσαλ.

Η σύσταση του ΕΙΡ από τον Ιούλιο του ’45 βασίστηκε σε ένα οργανωτικό πρότυπο δύο πυλώνων: το περιεχόμενο ήταν ουσιαστικά στα χέρια του παλαιού υπουργείου Τύπου, ενώ η τεχνική δομή στα χέρια του υπουργείου Συγκοινωνιών και Δημοσίων Εργων. Οι ραδιοθάλαμοι βρίσκονταν στο Ζάππειο, ενώ οι πομποί στο Μπογιάτι και τα Λιόσια. Πάντως, σε αντίθεση με ό,τι συνέβαινε με τον γραπτό Τύπο, τα ερτζιανά βρέθηκαν από την αρχή και για πολλές δεκαετίες υπό τον αποκλειστικό μονοπωλιακό έλεγχο του κράτους, με τα όποια θετικά συνόδευσαν αυτή τη δομή, αλλά και με τις προφανείς παθογένειες που κάτι τέτοιο μπόλιασε στη νοοτροπία της ενημέρωσης στη χώρα. Παρ’ όλα αυτά, τόσο στην Αθήνα όσο και αλλού στη χώρα, από τα πρώτα χρόνια ραδιοφωνικοί σταθμοί στο όριο της νομιμότητας λειτούργησαν παράλληλα και από ιδιώτες, ορισμένοι εκ των οποίων κατέστησαν θρύλοι.

Από το 1965 ξεκίνησε η συστηματική λειτουργία των Εξωτερικών Υπηρεσιών Επαρχιών του ΕΙΡ, με πρώτη εκείνη της Θεσσαλονίκης. Σε δεύτερο επίπεδο ξεκίνησαν παράλληλα και οι εκπομπές από μικρότερους σταθμούς με απλούστερη, στοιχειώδη οργάνωση στην Κέρκυρα, την Καβάλα, τα Δωδεκάνησα και αλλού. Ο Οργανισμός του ΕΙΡ προέβλεπε ότι το προσωπικό του δεν θα μπορούσε να ξεπερνά τους 180 υπαλλήλους, ενώ πολλοί από τους συνεργάτες, που συχνά ήταν η ψυχή των μικροφώνων του, θα παρέμεναν εξωτερικοί και θα αμείβονταν ενίοτε και με την ημέρα. Η κατηγοριοποίησή τους παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον: Επιστήμονες, καλλιτέχνες, μεταφραστές και, βεβαίως, δημοσιογράφοι. Μια σειρά από θεσμούς, όπως ο Διαγωνισμός Τραγουδιού, μονοπώλησαν το ενδιαφέρον της εποχής τους και στο πλαίσιό τους αναπτύχθηκαν πολλά από εκείνα που σήμερα κατέχουν ιστορική θέση στη σύγχρονη ελληνική δημιουργία. Το 1952, σε μία διαδικασία ευρείας διοικητικής και προγραμματικής ανασύνταξης στη μετεμφυλιακή Ελλάδα, γεννήθηκαν το Πρώτο και το Δεύτερο Πρόγραμμα. Δύο χρόνια αργότερα, το 1954, το Τρίτο Πρόγραμμα ερχόταν στη ζωή, πρωτοβουλία του Διονυσίου Ρώμα, φιλοδοξώντας να διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στα θέματα πολιτισμού στη χώρα.