Η πρόκληση της διαβούλευσης

Η ελληνική κοινωνία νιώθει όλο και περισσότερο ότι έχει φτάσει σε μια καμπή, όπου οι καταστάσεις δεν μοιάζουν με κρίσεις αλλά με καταστροφές. Κύριο επακόλουθο αυτής της εξέλιξης είναι ότι οι πολίτες τρέμουν το μέλλον και φοβούνται να αναλάβουν δράση. Κατανοώντας τις εξελίξεις με βάση τον παροντισμό, όμως, δομούν μια πραγματικότητα που στηρίζεται στην αναχρονιστική λογική του εσωτερικού έναντι του εξωτερικού.

Στη σημερινή κρίσιμη παγκόσμια συγκυρία, μετα-ζητήματα, όπως η κλιματική αλλαγή, η ανάπτυξη και η πρόοδος, η μετανάστευση και η τρομοκρατία, θα πρέπει να απολαμβάνουν μεγαλύτερη προσοχή, και να μην αντιμετωπίζονται μόνο στο πλαίσιο κυβερνητικών ή διακυβερνητικών φόρουμ, τα οποία όχι μόνο έχουν αποδειχθεί ανεπαρκή για την επίτευξη ουσιαστικών αποτελεσμάτων, αλλά και εγκλωβισμένα σε πρακτικές που αποτυγχάνουν να εμπλέξουν σε αυτές τους πολίτες.

Η ασφάλεια και η ευημερία των κρατών, πλέον, περνά μέσα από την παροχή παγκόσμιων δημόσιων αγαθών (ειρήνη, ανάπτυξη), που σημαίνει ότι η εξωτερική πολιτική και η σύμπραξη και συνεργασία των κρατών θα πρέπει να δομείται περισσότερο στη βάση της νομιμοποίησης και να επενδύσει σε στρατηγικές που ενθαρρύνουν και  ενισχύουν  τη συμμετοχή της κοινωνίας πολιτών αναφορικά με τα ζητήματα της σημερινής εποχής, με τη δημιουργία κόμβων για συζήτηση, επιχειρηματολογία και αντιπαραβολή επιχειρημάτων, και εποικοδομητική κριτική.

Ας πάρουμε το παράδειγμα της ανάπτυξης. Από την έναρξη της βιομηχανοποίησης η λύση σε όλα τα οικονομικά προβλήματα ήταν η μεγέθυνση της πίτας. Αυτό ήταν εφικτό σε έναν άδειο κόσμο, όπου οι ορυκτοί και άλλοι πόροι ήταν σε αφθονία. Σε έναν γεμάτο κόσμο όμως… όχι μόνο λιγοστεύουν οι πόροι, αλλά προκαλούνται και σημαντικές ζημιές στο περιβάλλον. Ηρθε, λοιπόν, η στιγμή να σκεφτούμε και να δράσουμε με διαφορετικά παραδείγματα ανάπτυξης, που επενδύουν στην ποιοτική ανάπτυξη και βελτίωση, παρά στην επέκταση της οικονομικής δραστηριότητας και τη μεγιστοποίηση του κέρδους. Να γίνει κατανοητό ότι η ανθρώπινη ύπαρξη είναι άμεσα συνδεδεμένη με την «υγεία» του πλανήτη και ότι η οικονομία και η προστασία του περιβάλλοντος θα πρέπει να αντιμετωπιστούν ολιστικά. Αυτό απαιτεί τη δημιουργία χώρου και χρόνου για συζήτηση με τους πολίτες, συζήτησης που εισάγει και κάνει προτάσεις πάνω σε νέες γνώσεις, δεδομένα. Συζήτηση που ενισχύει τις νέες γνώσεις και προτείνει νέα παραδείγματα. Το ίδιο ισχύει και στα ζητήματα της μετανάστευσης/τρομοκρατίας. Είναι λάθος να αντιλαμβάνεται κανείς την τρομοκρατία μόνο ως πράξη εκδίκησης στη Δυτική ηγεμονία. Το ζήτημα είναι σύνθετο και προκύπτει από πολλούς παράγοντες, όπως εμφύλιες ή περιφερειακές συγκρούσεις, επιδημίες, φτώχεια. Η αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί τη δημιουργία χώρων για ανταλλαγή πληροφοριών και ανατροφοδότησης, με στόχο όχι μόνο την κατανόηση του προβλήματος, αλλά και την άσκηση πίεσης σε πολίτες και κυβερνήσεις που αδυνατούν ή δεν θέλουν να αντιληφθούν τις ρίζες του ζητήματος.

Σε περίπτωση η Ελλάδα που εκφράσει τη βούληση να προχωρήσει με τη λογική αυτή θα πρέπει να ξεκινήσει τη συζήτηση με την επισήμανση ότι σε μια περίοδο παγκοσμίων απειλών η έννοια του εθνικού συμφέροντος θα πρέπει να αναθεωρηθεί σημαντικά. Το εθνικό συμφέρον αντιμέτωπο με παγκόσμια προβλήματα δεν μπορεί να εκπληρωθεί με βραχυπρόθεσμες ή μεσοπρόθεσμες προτεραιότητες και σε σύγκρουση με το παγκόσμιο καλό/συμφέρον, αλλά μόνο από κοινού με το παγκόσμιο καλό/συμφέρον. Που σημαίνει ότι ο διάλογος θα πρέπει να μετακινηθεί από την αντιπαράθεση/σύγκρουση μεταξύ του εθνικού και παγκοσμίου συμφέροντος και να τοποθετηθεί σε ένα διαφορετικό πλαίσιο, δίλημμα, ρωτώντας εάν τα κράτη έχουν την πολυτέλεια να αγνοήσουν τον κίνδυνο της κλιματικής αλλαγής.

Προς αυτήν την κατεύθυνση, η κοινωνία πολιτών έρχεται να συμπληρώσει τον εξοπλισμό της εξωτερικής πολιτικής. Η διακομματική στελέχωση των ομάδων της κοινωνίας πολιτών μπορεί να προλειάνει το έδαφος για τη δημιουργία κατάλληλων πολιτικών πλαισίων συναίνεσης και συνεργασίας. Η καλύτερη πηγή πληροφοριών, ή ακόμα και ο πιθανότερος καταλύτης πολιτικής αλλαγής και σταθερότητας σε σειρά σημαντικών ζητημάτων, δεν προέρχεται μόνο από το κράτος. Τα πανεπιστήμια, οι ΜΚΟ και οι οργανώσεις της κοινωνίας πολιτών, παρέχουν σημαντικές πληροφορίες σχετικά με την κλιματική αλλαγή, τα ανθρώπινα δικαιώματα και την ανάπτυξη. Η αναγνώριση της πραγματικότητας αυτής θα μπορούσε να παράγει σε δημοκρατικές χώρες, όπως είναι η Ελλάδα, βαθυστόχαστο διάλογο και αποτελεσματικές πολιτικές. Το βασικό επιχείρημα είναι ότι μια τέτοια διαβουλευτική στρατηγική θα λειτουργήσει σε τροχιά ενίσχυσης της διαφάνειας, της νομιμότητας και επομένως και της αποτελεσματικότητας των κυβερνητικών και διακυβερνητικών φόρουμ χάραξης εξωτερικής πολιτικής.

Ο Χρήστος Α. Φραγκονικολόπουλος είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης