Η Ελλάδα και το ΝΑΤΟ, μια σχέση σταθερή

Στις διεθνείς σχέσεις θεμελιακοί παράγοντες του σχηματισμού συμμαχιών είναι εάν τα κράτη επιδιώκουν να αντισταθούν και να εξισορροπήσουν την αύξηση ισχύος μιας ισχυρής δύναμης ή ο στόχος τους είναι να ενταχθούν σε ένα συνασπισμό του οποίου ηγείται μια υπερδύναμη υιοθετώντας μία πολιτική συμπόρευσης με αυτήν (bandwagoning). Από τις δύο παραπάνω θεωρητικές ερμηνείες για τον σχηματισμό συμμαχιών, η δεύτερη φαίνεται να προσεγγίζει περισσότερο τους λόγους για τους οποίους η Ελλάδα έγινε πλήρες μέλος της Ατλαντικής Συμμαχίας και εξακολουθεί να παραμένει σ’ αυτήν. Η ουσιαστική έναρξη του ψυχρού πολέμου το 1947,  έκφανση του οποίου αποτέλεσε και ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος, σηματοδότησε την ελληνική εξωτερική πολιτική κατά τρόπο καθοριστικό. Η Ελλάδα δεν είχε άλλη επιλογή παρά να ενσωματωθεί  στη Δύση. Η Ελλάδα συμμετείχε στον πόλεμο της Κορέας (1950-53), έγινε μέλος του ΝΑΤΟ το 1952, και συνήψε την πρώτη αμυντική συμφωνία για την παροχή στρατιωτικών διευκολύνσεων στις ΗΠΑ τον επόμενο χρόνο. Οι βάσεις αυτές συνέβαλαν σημαντικά στην ισχύ του ΝΑΤΟ. Χωρίς αυτές τις βάσεις, η προάσπιση της χώρας από τον Βορρά, ο έλεγχος του Αιγαίου και η άμυνα της Τουρκίας και της Ανατολικής Μεσογείου δεν θα  ήταν εύκολη.

Ενώ, ωστόσο, ο βασικός στόχος της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής ήταν η ανάπτυξη μιας στενής σχέσης με τη Δύση, η ανάδειξη του κυπριακού ζητήματος και η επιδείνωση των ελληνοτουρκικών σχέσεων απαιτούσαν μεγαλύτερη ευελιξία και πρωτοβουλίες στην εξωτερική πολιτική, όπως λόγου χάρη μια στενότερη σχέση με  αραβικές χώρες, όπως η Αίγυπτος και η Συρία. Οι χώρες, όμως, αυτές δεν ανήκαν στο δυτικό στρατόπεδο και ακολουθούσαν αντι-αμερικανική πολιτική. Συνεπώς. οι σχέσεις με το ΝΑΤΟ αποτέλεσαν ένα από τα πιο δύσκολα πεδία δοκιμασίας για την ελληνική εξωτερική πολιτική, λόγω της απόστασης ανάμεσα στις προσδοκίες της  Ελλάδας ως προς τις δυνατότητες του ΝΑΤΟ να λύσει τα προβλήματα ασφάλειάς της και την πραγματικότητα που αφορά στην αδυναμία της Συμμαχίας να ικανοποιήσει τις ελληνικές προσδοκίες. Ωστόσο, όλες οι κυβερνήσεις της Ελλάδας ανεξαρτήτως ιδεολογίας και πολιτικής κατεύθυνσης απεφάσισαν να μη διαρρήξουν τις σχέσεις με το ΝΑΤΟ ακόμα και εάν πρώτον, το ΝΑΤΟ απέφευγε να πάρει μέρος στην ελληνοτουρκική διένεξη (Δόγμα Λουνς)  και από το 1964 να ασκήσει διαμεσολαβητικές πρωτοβουλίες, δεύτερον, συνέχισε απρόσκοπτα τις σχέσεις  του με το δικτατορικό καθεστώς και τρίτον, η Ελλάδα αποχώρησε το 1974 από το στρατιωτικό σκέλος της Συμμαχίας για λόγους εκτόνωσης του αντι-αμερικανικού αισθήματος. Ομως, σύντομα η Αθήνα κατανόησε ότι η αποχώρηση ήταν μια λανθασμένη κίνηση και μόνο το 1980 και με μεγάλη δυσκολία κατάφερε να επανενταχθεί. Ούτε δε το ΠΑΣΟΚ το 1981, ούτε ο ΣΥΡΙΖΑ το 2015 προχώρησαν σε διακοπή των δεσμών της χώρας με το ΝΑΤΟ, παρόλο που οι ιδεολογικές και πολιτικές τους δεσμεύσεις πριν ανέλθουν στην εξουσία δεν χαρακτηρίζονταν ως φιλο-νατοϊκές. Ο ΣΥΡΙΖΑ παραμονές των εκλογών του Ιανουαρίου του 2015, λόγου χάρη, υποστήριζε ότι το ΝΑΤΟ συμβάλλει στην περιφερειακή και διεθνή αποσταθεροποίηση και καλλιεργεί ψυχροπολεμικό κλίμα. Η σταθερή αυτή σχέση της χώρας με το ΝΑΤΟ ως ενός πειστικού «προμηθευτή ασφάλειας» εδράζεται σε τέσσερις βασικές παραδοχές:

Πρώτον, εξακολουθεί να υφίσταται  η αναγκαιότητα της συμμετοχής και συμπόρευσης με έναν καθοριστικό παράγοντα διεθνούς ισχύος. Το ΝΑΤΟ είναι η ισχυρότερη  στρατιωτική συμμαχία στο διεθνές σύστημα. Δεύτερον, εξακολουθεί να ισχύει το διαχρονικό «περιοριστικό δόγμα» ότι η Ελλάδα οφείλει να αναπτύσσει καλές σχέσεις ή τουλάχιστον να μην έρχεται σε σοβαρή αντίθεση με την ισχυρότερη ναυτική στρατιωτική δύναμη που τυγχάνει να είναι η ισχυρότερη στην Ανατολική Μεσόγειο. Σήμερα είναι οι ΗΠΑ, το πιο σημαντικό μέλος του ΝΑΤΟ. Τρίτον, η ΕΕ δεν έχει συγκροτήσει ακόμα μια αξιόπιστη και αποτελεσματική στρατιωτική δομή. Τέταρτον, ενισχύονται οι ελληνικές ένοπλες δυνάμεις, αφού η συμμετοχή στο ΝΑΤΟ διασφαλίζει μεταφορά τεχνογνωσίας, κοινής εκπαίδευσης και δυνατότητα κοινής χρήσης πόρων, όπως η χρηματοδότηση στρατιωτικών υποδομών και δραστηριοτήτων και η δωρεάν απόκτηση αξιόμαχου στρατιωτικού εξοπλισμού.

Ο Χαράλαμπος Τσαρδανίδης είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου