Η μεσαία τάξη και οι εχθροί της

Ι. Οπως γνωρίζουμε ήδη από τον Αριστοτέλη, η ισχυρή μεσαία τάξη αποτελεί κοινωνικό όρο για τη σταθερότητα ενός δημοκρατικού καθεστώτος. Συγκρατεί πολιτικά τα υπόλοιπα στρώματα και ελέγχει τις ελίτ εξουσίας. Περιλαμβάνει στους κόλπους της ένα πολλαπλασιασμό διασταυρούμενων συμφερόντων, αποτρέποντας τη διαίρεση της κοινωνίας σε δύο αντικρουόμενες τάξεις, ενώ παράλληλα συντηρεί διαύλους κοινωνικής κινητικότητας. Παρέχει υλικούς όρους για την ανάπτυξη κοινωνίας των πολιτών.

Η σταθεροποιητική λειτουργία των μεσαίων στρωμάτων φυσικά βάζει σε πειρασμούς όσους φαντασιώνονται ότι με την ισχύ του κράτους μπορούν να αλλάξουν συλλήβδην τις κοινωνίες. Και όσους, πιο κυνικά, ενδημούν στη σύγκρουση και την εξάρτηση των μαζών. Στους πρώτους, υπενθυμίζουμε ότι οι κοινωνίες είναι συντηρητικοί οργανισμοί. Η επίθεση στη μεσαία τάξη όχι μόνο δεν διαμορφώνει δημιουργική δυναμική, αλλά αντίθετα θέτει σε κίνηση αντιδραστικά αντανακλαστικά που υπονομεύουν τη δημοκρατία.

ΙΙ. Στη χώρα μας, η μεσαία τάξη έχει επιβιώσει. Εν μέρει διότι οι επαχθείς φόροι ακίνητης περιουσίας δεν έχουν ακόμη διαβρώσει τη διασπορά ιδιοκτησίας, ενώ υπάρχει πρόσβαση σε ζωτικά αγαθά, όπως η δημόσια εκπαίδευση. Εν μέρει διότι τα μεσαία στρώματα προσδιορίζονται με πολιτισμικά γνωρίσματα που δυσχεραίνουν την απορρόφησή τους από ταξικές μάζες. Και τέλος διότι, ως κοινωνία με μακρά πολιτική παράδοση, δεν πιστεύουμε εύκολα σε ηγεμόνες.

Από την άλλη πλευρά, για μία ισχυρή μεσαία τάξη πρέπει να συντρέχουν δύο προϋποθέσεις. Πρώτον, εμπιστοσύνη στις ανοιχτές οικονομικές και κοινωνικές δομές. Κατανόηση ότι ο πλούτος της κοινωνίας αυξάνεται με την επένδυση στο ανθρώπινο κεφάλαιο και τη δημιουργικότητα, η οποία προϋποθέτει κίνητρα και αξιολόγηση. Δεύτερον, αμοιβαία ανεκτικότητα και συναίνεση. Αντίθετα, μία κοινωνία δεν ευημερεί όταν ο μεσαίος χώρος είναι κρατικοδίαιτος ή εξαρτάται από την πρόσβαση στην πολιτική εξουσία (συνήθως ενόψει του πλήθους των διοικητικών βαρών και εξαρτήσεων). Περαιτέρω, όταν ριζώνει ο διχασμός, κανείς δεν επενδύει σε δομές μακροπρόθεσμου οφέλους. Και διαρρηγνύονται οι κοινωνικοί δεσμοί που επιτρέπουν στο κράτος να ενεργεί ως φορέας δημόσιων αγαθών – αντί για πηγή λαφύρων.

ΙΙΙ. Αυτή η παρατήρηση φωτίζει έναν βαθύτερο λόγο που καθοδηγεί τους εχθρούς της μεσαίας τάξης: πρόκειται για την άρνηση των ανοιχτών δομών και τη θεώρηση του κράτους ως πεδίου αναδιανομής ισχύος. Ετσι, όμως, πέραν της κοινωνικής περιχαράκωσης, απαρνούμαστε τη βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη, η οποία αποτελεί προϋπόθεση για να μπορεί το κράτος να ασκεί κοινωνική πολιτική.

Για παράδειγμα, τόσο το φορολογικό, όσο και το ασφαλιστικό σύστημα καθιστούν απαγορευτική την πρόσληψη εργαζομένων υψηλής τεχνογνωσίας. Ωστόσο, η πρόσληψη τέτοιων εργαζομένων είναι προϋπόθεση για την αύξηση της παραγωγικότητας, ενώ συνάμα παρέχει μεσοπρόθεσμο κίνητρο ώστε τα παιδιά της μεσαίας τάξης να καλλιεργούν ταλέντα και δεξιότητες. Εάν αυτό ενθαρρύνεται, διαχέεται η παραγωγικότητα στο σύνολο της οικονομίας. Εάν αντίθετα υπονομεύεται, τα ταλέντα ατροφούν (ή μεταναστεύουν) και η εθνική οικονομία βαλτώνει.

Αυτές οι σκέψεις θέτουν τον ρόλο του κράτους σε ορθή βάση: να μεριμνά για την παροχή υψηλού επιπέδου υποδομών και δημόσιων αγαθών, να ενισχύει την αξιοπιστία και τον δυναμισμό του παραγωγικού μας συστήματος, να υποστηρίζει τις δεξιότητες και τις ικανότητες των εργαζομένων. Η δράση του να έχει θετικό πρόσημο.

Ο Νίκος Ι. Παπασπύρου, διδάκτωρ Νομικών του Παν. Χάρβαρντ, είναι επίκουρος καθηγητής Δημοσίου Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ