Οι ποιητές στη ζωή μας

Ηταν πάλι ένα λουτρό πολιτισμού το αφιέρωμα στο έργο του Μίκη Θεοδωράκη που έγινε με λαϊκό προσκύνημα στο Καλλιμάρμαρο. Ξαναβάζει, σε μια εποχή ερημιάς και δεινής έκπτωσης πολλών ηθικών, πολιτιστικών και αισθητικών αξιών, στον ρόλο που έπαιξαν στον ελληνικό κυρίως πολιτισμό η μουσική, η ποίηση και ο χορός.

Ξεκινώντας από τον τελευταίο υπενθυμίζω απλώς ότι ξεπερνούν τους εκατό οι δημοτικοί χοροί στον τόπο μας. Από την αρχαιότητα ο χορός ήταν ενταγμένος και στη θρησκευτική και τη λαϊκή τελετή ή πανήγυρη. Η Ιστορία μάς πληροφορεί πως όταν αναγγέλθηκε η νίκη του αθηναϊκού στόλου στα στενά της Σαλαμίνας, όπου ναυμάχος ήταν ο Αισχύλος, στο Αστυ στήθηκαν νικητήριοι χοροί και προεξάρχων του χορού ήταν ο έφηβος Σοφοκλής!

Από κει και πέρα οι μεγάλοι χορευτές, επειδή περιόδευαν σε πολλές πόλεις της Ελλάδας κατά τη διάρκεια των λαϊκών και θρησκευτικών τελετών, συχνότατα γίνονταν μεταφορείς διπλωματικών ειρηνικών προτάσεων δίκην ανεπίσημων πρέσβεων.

Στο Βυζάντιο μετά τα πρώτα χρόνια που ο χορός είχε ενταχτεί στη λατρεία, οι χοροί έγιναν μελωδικά σύνολα που απέδιδαν έξοχη ποίηση. Από τα εγκώμια της Μεγάλης Παρασκευής έως τον Ακάθιστο Υμνο και την έξοχη ποίηση της νεκρώσιμης ακολουθίας ο λυρισμός ακολούθησε την παράδοση της Σαπφώς, του Σιμωνίδη, του Πινδάρου, του Σόλωνα, του Βακχυλίδη και των εξαίσιων ποιημάτων της «Παλατινής ανθολογίας». Θυμίζω εδώ ότι πολλά ποιήματα της «Παλατινής» είχε μεταφράσει ο πολυβασανισμένος αγωνιστής Ανδρέας Λεντάκης.

Παράλληλα με τον χορό, όπως είπαμε, λειτούργησε η μελοποιημένη ποίηση και μετά την κλασική εποχή, την ελληνιστική, με τα έξοχα ειδύλλια μεγάλων ποιητών και χωρίς να διακοπεί η επαφή με την εκκλησιαστική μουσική και ποίηση του Μελωδού το σκλαβωμένο γένος γεννά το δημοτικό τραγούδι, ποίηση που γαλούχησε γενιές Ελλήνων και θαυμάστηκε από τον Γκαίτε, τον Ουγκώ, τον Πούσκιν, ακόμη και από τον αμερικανό ποιητή Λόνγκφελοου.

Στην Κρήτη ο Ερωτόκριτος τραγουδήθηκε και ακόμη και σήμερα αγράμματες γριούλες τον τραγουδούν σαν δημοτικό τραγούδι.

Αφήνω τα χορικά της Ερωφίλης και του Γύπαρι.

Οι έλληνες μουσουργοί, ο Σαμάρας (αυτός μελοποίησε το ποίημα του Παλαμά που αποτελεί τον διεθνή Ολυμπιακό Υμνο), ο Καλομοίρης, ο Αντίοχος Ευαγγελάτος, ο Βάρβογλης, οι συνθέτες της «Εθνικής Σχολής», μελοποίησαν Μαλακάση, Πορφύρα, Χατζόπουλο, Καρυωτάκη, Παλαμά, Βάρναλη, Σικελιανό.

Ακολούθησε το ρεμπέτικο (ο Βαμβακάρης έγραφε στίχους και μουσική), αλλά και ο Αττίκ (έξοχος και ποιητής ο ίδιος), όπως και ο Χαιρόπουλος και ο μέγας Κώστας Γιαννίδης.

Και στη δεκαετία του ’50 – ’60 ξεσπάει η μεγάλη πολιτιστική επανάσταση με κορυφαίους του χορού (κυριολεκτικά) τον Μάνο Χατζιδάκι και τον Μίκη Θεοδωράκη και μέλη του χορού τον Ξαρχάκο, τον Μαρκόπουλο, τον Λοΐζο και μια σειρά έξοχων δημιουργών έως τις μέρες μας. Αφήνω για τελευταίο τον Μίμη Πλέσσα, μια ανεξάντλητη φωνή.

Σ’ αυτή τη γενιά νέοι ποιητές μελοποιούνται και δεν θα μείνω στους ζωντανούς μήπως και παραλείψω άδικα κάποιους. Αλλά δεν μπορώ να μην εξάρω την εκπληκτική προσφορά του Νίκου Γκάτσου και του Μάνου Ελευθερίου.

Εκείνος όμως που τίμησε σαν συστηματικός παιδαγωγός τη μελοποίηση ποιητών όλου του αισθητικού φάσματος (από τον Κάλβο έως τον Κατσαρό) είναι ο Μίκης Θεοδωράκης. Τα μουσικά του άπαντα θα μπορούσαν να είναι τα άπαντα των ελλήνων ποιητών δύο αιώνων.

Βεβαίως ο Μαρκόπουλος μελοποίησε Σολωμό, Ελύτη, Σεφέρη, ο Λεοντής Λόρκα, ο Ξαρχάκος Λόρκα και ο ίδιος ο Θεοδωράκης Νερούδα και Λόρκα επίσης.

Αλλά η προσφορά του Θεοδωράκη ήταν και τροχιοδείκτης και ολοκληρωτική.

Εδώ θα σταθώ και εκκινώντας από την προσφορά του Μίκη να ειδοποιήσω τον αμύητο ακροατή των μελοποιημένων ποιητών που απολαμβάνει και σιγοτραγουδά διάσημα τραγούδια σε στίχους μεγάλων ποιητών (δεύτερη παρένθεση: Πού αλλού στον κόσμο γεμίζει ένα στάδιο με χιλιάδες ακροατές – θεατές για να ακούσει επί ώρες μελοποιημένα ποιήματα δύο ποιητών με Νομπέλ;).

Συνεχίζω λέγοντας πως ο μουσικός που μελοποιεί ποιήματα που αρχικά δεν γράφτηκαν για να γίνουν τραγούδι πρέπει να μετατρέψει ένα ποίημα που απευθύνεται στο μάτι για ανάγνωση σε ακρόαμα που απευθύνεται στο αφτί.

Και σ’ αυτή την παιδεία μάς μύησε με το ταλέντο και τη βαθιά του αίσθηση της ποιήσεως ο Μίκης Θεοδωράκης.