Η ανισορροπία του Μάαστριχτ και η διεύρυνση των διαφορών

Στο πρώτο μέρος του αφιερώματος στην Ευρωπαϊκή Ενωση αναπτύχθηκαν οι πτυχές της γερμανικής ερμηνείας της οικονομικής κρίσης στον ευρωπαϊκό Νότο, η εφαρμογή των μέτρων άκρας λιτότητας και το συστημικό πρόβλημα με τις εθνικής οικονομικές ασυμμετρίες της νομισματικής ένωσης. Το δεύτερο μέρος εστιάζει στη Γερμανία που αποδείχθηκε πολλαπλά ωφελημένη από την κρίση. Πολιτικά επέβαλε την επικυριαρχία της και οικονομικά συσσώρευσε σχεδόν 200 δισ. ευρώ, ακόμη και με μηδενικό επιτόκιο, από καταθέσεις που μεταφέρθηκαν στο Βερολίνο από τις χώρες του Νότου.

Παράλληλα με τον φόβο του πληθωρισμού περιόρισε τη κατανάλωση με συνέπεια να περιορισθούν οι αγορές σε προϊόντα του Νότου. «Αμεσο αποτέλεσμα όλων αυτών – παρατηρεί ο καθηγητής Κοινωνιολογίας Κωνσταντίνος Τσουκαλάς (Η Ελλάδα της λήθης και της αλήθειας) – υπήρξε η συνεχής αύξηση της παραγωγικής, πιστοληπτικής και δημοσιονομικής εξάρτησης των αδύνατων, λιγότερο ανταγωνιστικών και μονίμως ελλειμματικών χωρών όχι μόνο από τους ιδιώτες δανειοδότες τους, αλλά και από τις ίδιες τις οικονομικά ισχυρές πιστώτριες χώρες».

Το έμμεσο αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία των προϋποθέσεων για τη μελλοντική ρηγμάτωση της Ευρώπης: η σταδιακή, αλλά συνεχής, απόκλιση και όχι η σύγκλιση των οικονομιών των χωρών μελών της ευρωζώνης και η διαμόρφωση μιας κρίσιμης ενδοευρωπαϊκής ασυμμετρίας, η οποία επρόκειτο να διαδραματίσει καταλυτικό ρόλο κατά το ξέσπασμα της κρίσης στην Ευρώπη.

Η ΑΝΙΣΟΡΡΟΠΙΑ ΤΟΥ ΜΑΑΣΤΡΙΧΤ. Ενας ακόμη σημαντικός παράγοντας που διεύρυνε την ασυμμετρία της Ευρώπης στην πορεία της προς την κρίση και την οικονομικο-πολιτική ρηγμάτωση ήταν ο σχεδιασμός της Συνθήκης του Μάαστριχτ και οι προβλέψεις της για την ΟΝΕ. Η ιστορική αυτή συνθήκη, με την οποία ορίστηκε η πορεία της ΕΕ προς το ενιαίο νόμισμα και η λειτουργία του, εμπεριείχε μια σειρά από όρους που ωστόσο έκρυβαν μια θεμελιώδη ανισορροπία.

«Η ΟΝΕ – γράφει ο Χέικι Πατομάκι – είναι ένα νεοφιλελεύθερο πείραμα στο οποίο, για πρώτη φορά στην ιστορία, δημιουργήθηκε μια νομισματική ένωση χωρίς κρατική ή πολιτική κοινότητα. Η ΟΝΕ δεν έχει το δικαίωμα να επιβάλλει φόρους ή να αποφασίζει για οικονομικές πολιτικές ή άλλες κεντρικοποιημένες δομές λήψης αποφάσεων».

Ενώ, λοιπόν, δινόταν βαρύτητα στον αυτοέλεγχο κάθε χώρας-μέλους όσον αφορά την τήρηση των δημοσιονομικών κανόνων που όριζε η Συνθήκη του Μάαστριχτ (όπως για παράδειγμα το όριο του 3% για το κρατικό έλλειμμα), δεν υπήρχε σημαντική πρόβλεψη για τη σύσταση και λειτουργία ενός κεντρικού ελεγκτικού οργάνου, το οποίο θα μπορούσε να παρεμβαίνει αποφασιστικά ώστε να προλαμβάνει περιπτώσεις που θα μπορούσαν να θέσουν σε αστάθεια το σύνολο της ευρωζώνης.

Επιπλέον, η ανισορροπία στον σχεδιασμό και τους όρους της Συνθήκης επεκτείνονταν και στην απουσία πρόβλεψης αντιμετώπισης ειδικών καταστάσεων εντός της ευρωζώνης, όπως για παράδειγμα την αντιμετώπιση κρίσεων που θα μπορούσαν να οδηγήσουν μια χώρα σε χρεοκοπία. Ενώ δηλαδή η Συνθήκη προέβλεπε κυρώσεις για κάθε χώρα που θα ξεπερνούσε, για παράδειγμα, το όριο του 3% στο έλλειμμα ή το 60% στο δημόσιο χρέος, δεν υπήρχε πρόβλεψη, ούτε και κάποιος μηχανισμός, πρώτον για τον περιοδικό και ενδελεχή έλεγχο των δημοσιονομικών κάθε χώρας – μέλους, δεύτερον για την αντιμετώπιση έκτακτων οικονομικών συνθηκών και καταστάσεων και τρίτον για τη διάσωση των χωρών – μελών, εφόσον αυτό κρινόταν αναγκαίο.

Ετσι, οι ατέλειες της Συνθήκης του Μάαστριχτ εκτείνονταν στο σύνολο του σχεδιασμού και των όρων λειτουργίας του ενιαίου νομισματικού συστήματος: επρόκειτο για ένα σύστημα που όριζε αυστηρούς δημοσιονομικούς όρους με στόχο μια μακρο-οικονομική σύγκλιση των χωρών – μελών, δίχως ωστόσο να προβλέπει έναν συνεχή εποπτικό έλεγχο από κάποια κεντρική αρχή αλλά ούτε και κάποιον μηχανισμό διαχείρισης κρίσεων. Ελειπε δηλαδή ένα ακριβές πλαίσιο πρόληψης, διαχείρισης, αντιμετώπισης και επίλυσης κρίσιμων οικονομικών ζητημάτων. Αυτή η ανισορροπία του ευρωπαϊκού νομισματικού συστήματος διευκόλυνε τη διόγκωση των προβλημάτων που δημιουργούσε η δομική ασυμμετρία του εγχειρήματος της ευρωζώνης.

ΔΙΕΥΡΥΝΣΗ ΤΗΣ ΑΣΥΜΜΕΤΡΙΑΣ. Η οικονομική αρχιτεκτονική της ευρωζώνης διεύρυνε, σταδιακά, αυτήν τη δομική ασυμμετρία και δημιούργησε τις προϋποθέσεις για τη διαμόρφωση ενός ανεπίσημου και ακόμη όχι τόσο εμφανούς (καθώς το διεθνές οικονομικό κλίμα ήταν ευνοϊκό) διαχωρισμού των χωρών – μελών της ευρωζώνης, ο οποίος αργότερα, μετά το ξέσπασμα της κρίσης, θα μετασχηματιζόταν στην πολιτική και οικονομική ρηγμάτωση της Ευρώπης.

Από τη μια πλευρά, οι χώρες του ευρωπαϊκού Βορρά και κυρίως η Γερμανία είχαν πρόσβαση σε μια μεγάλη και ασφαλή αγορά για τα εξαγωγικά προϊόντα τους. Από την άλλη πλευρά, οι χώρες του ευρωπαϊκού Νότου, που πλέον δεν είχαν τη δυνατότητα να υποβαθμίσουν το εθνικό τους νόμισμα για να καταστούν πιο ανταγωνιστικές σε σχέση με τις βορειοευρωπαϊκές οικονομίες, προσέφεραν αυτή την ασφαλή αγορά για τις χώρες του Βορρά μέσω της ανάπτυξης της εσωτερικής ζήτησης και κατανάλωσης, που χρηματοδοτούνταν μέσω του ευρώ, από τον απρόσκοπτο εξωτερικό δανεισμό.

Για παράδειγμα, το ελληνικό κράτος δανειζόταν για πολλά χρόνια προκειμένου να συνεχίσει να χρηματοδοτεί μια οικονομία που εντός του ενιαίου νομίσματος έχανε ολοένα και πιο γρήγορα την παραγωγικότητα και την ανταγωνιστικότητά της. Ωστόσο, τα περισσότερα νοικοκυριά είχαν αποκτήσει αυτοκίνητα και οικιακές συσκευές των γερμανικών εταιρειών. Ετσι, οι διεθνείς αγορές χρηματοδοτούσαν και ουσιαστικά στήριζαν την αυξανόμενη διεύρυνση του δημοσιονομικού ελλείμματος της χώρας.

Σε ένα άλλο παράδειγμα, στην Ισπανία, που επίσης είχε αρχίσει να χάνει μεγάλο μέρος της βιομηχανικής της παραγωγής εντός του ενιαίου νομίσματος, αρκετές τράπεζες δανείστηκαν υπέρογκα από τις διεθνείς αγορές προκειμένου να χρηματοδοτήσουν μια ανεξέλεγκτη αύξηση του κατασκευαστικού τομέα. Ολόκληρες πόλεις άρχισαν να χτίζονται στην ισπανική ύπαιθρο, και οι τράπεζες άρχισαν να μοιράζουν στεγαστικά δάνεια για να αυξήσουν τη ζήτηση, δηλαδή την πώληση σπιτιών και διαμερισμάτων. Την ίδια στιγμή, η ισπανική οικονομία έχανε όλο και περισσότερο την ανταγωνιστικότητά της έναντι των βορειοευρωπαϊκών οικονομιών, βασιζόμενη αποκλειστικά στην τεχνητή μεγέθυνση του κατασκευαστικού τομέα, δηλαδή σε μια οικονομική «φούσκα», η οποία δεν άργησε να σπάσει μετά το ξέσπασμα της κρίσης.

Στην άλλη πλευρά, οι εξαγωγικές χώρες του ευρωπαϊκού Βορρά και ειδικότερα η Γερμανία, επωφελήθηκαν από τη δημιουργία μιας μεγάλης, ασφαλούς αγοραστικής ζώνης των προϊόντων τους στον μη ανταγωνιστικό και συνεχώς δανειζόμενο Νότο. Το εμπορικό πλεόνασμα της Γερμανίας τετραπλασιάστηκε μέσα σε μια δεκαετία μετά την υιοθέτηση του ευρώ.

Ο οικονομικός αναλυτής Χανς Κουντνάνι αναφέρει πως «κατά τη διάρκεια της δεκαετίας μετά την υιοθέτηση του ευρώ, η ανάπτυξη της γερμανικής οικονομίας έχει καταστεί δομικά εξαρτημένη από την ζήτηση από το εξωτερικό». Και προσθέτει τις εξής ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις: «Η γερμανική πολιτική εντός της ευρωζώνης επικεντρώνεται όλο και περισσότερο προς τη σταθερότητα των τιμών και λιγότερο στο πολιτικό σχέδιο της ευρωπαϊκής ενοποίησης».

Ο Γιώργος Ρωμαίος είναι δημοσιογράφος – συγγραφέας.

Βιβλία: Το τετράτομο «Η περιπέτεια του κοινοβουλευτισμού», «Η Ελλάδα των δανείων και των χρεοκοπιών», «Από τον Οθωνα στην καγκελάριο Μέρκελ – 180 χρόνια οι Γερμανοί στην Ελλάδα», «Η Ευρώπη και η Ελλάδα – Από την κρίση στην ελπίδα» (εκδόσεις Πατάκη)