Οι μεταρρυθμίσεις θέτουν προϋποθέσεις

Η εξοικείωση των ελλήνων πολιτών με τις μεταρρυθμίσεις, από την υπερβολική έως και καταχρηστική χρήση του όρου από τους πολιτικούς, τις κοινοτικές υπηρεσίες και τα μέσα μαζικής επικοινωνίας, έχει και κάποια άμεσα ευεργετικά αποτελέσματα. Μας επιτρέπει να διατυπώσουμε με σχετική άνεση σειρά συλλογισμών, που θέτουν επί τάπητος την ενδιαφέρουσα και ελλιπώς διερευνημένη σχέση γνώσης και εμπειρίας στη χώρα μας σε αυτά τα ζητήματα. Της γνώσης δηλαδή εκείνης που μπορεί, σε προσεγγιστικό τουλάχιστον επίπεδο, να χρησιμοποιηθεί για την καλύτερη προπαρασκευή και την αποτελεσματικότερη συντέλεσή τους.

Εννοούμε φυσικά τον μετασχηματισμό σε γνώση, της εμπειρίας που αποκτήθηκε ή αποκτάται από τη μόνιμη και διαρκή ενασχόληση του κράτους και της Δημόσιας Διοίκησης, των πολιτικών κομμάτων και των κοινωνικών φορέων αλλά και των πολιτών, με ζητήματα μεγάλης και μικρότερης σημασίας. Τα περισσότερα των οποίων είναι ουσιαστικά για τη ζωή μας και σχετίζονται με την ανάπτυξη και την εξέλιξη της χώρας, την οικονομική της πορεία, την ευημερία των πολιτών της και την προώθηση της θέσης της στον ευρωπαϊκό και τον διεθνή ανταγωνισμό.

Τα παραδείγματα μεταρρυθμίσεων που επιχειρήθηκαν κατά καιρούς είναι πολλά. Οπως ό,τι δοκιμάστηκε π.χ. μετά τη Μεταπολίτευση το 1974 και συνεχίζεται μέχρι και σήμερα. Εννοούμε τις κατά καιρούς συνταγματικές αναθεωρήσεις, την προσχώρηση της χώρας στην ΕΟΚ, την οριοθέτηση των σχέσεων εργοδοτών και εργαζομένων, τους θεσμούς της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, το περιεχόμενο σπουδών και τη λειτουργία της στοιχειώδους, της Μέσης και της Ανώτατης Εκπαίδευσης, την οργάνωση και τη λειτουργία του ΕΣΥ, τη δημιουργία των Ρυθμιστικών και των Ανεξάρτητων Αρχών, τις ιδιωτικοποιήσεις, την ΟΝΕ και αμέτρητες άλλες. Πολλές και κατά τη διάρκεια των Μνημονίων.

Είναι όμως και πάρα πολλά τα παραδείγματα μεταρρυθμίσεων που δεν ξεκίνησαν ποτέ ή που συντελέστηκαν ελλιπώς. Οπως η καταπολέμηση της διαφθοράς και της προσοδοθηρίας, του λαθρεμπορίου καυσίμων, οι ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις στην Παιδεία, η επανατοποθέτηση του υγειονομικού συστήματος της χώρας και πολλά άλλα, που κάνουν το ζήτημα των μεταρρυθμίσεων δυσεπίλυτο, διαρκές και επείγον. Γιατί ακόμα και εκείνες που συντελέστηκαν έχουν ανάγκη από συνεχή επανατοποθέτηση, διαρκή φροντίδα, ανανέωση και εκσυγχρονισμό.

Με διάφορους τρόπους λοιπόν, τίθεται σαφώς ένα ζήτημα που πλανάται και υπερίπταται της χώρας διαρκώς και συνεχώς και ιδιαίτερα μέσα στην προεκλογική περίοδο και κανείς δεν σκέφτηκε να το αναδείξει και να δεσμευθεί για την αντιμετώπισή του. Το θέτω επιγραμματικά: «Αν όντως το ζήτημα των μεταρρυθμίσεων είναι τόσο σπουδαίο και μεγάλο, όπως και είναι, τουλάχιστον από τη φασαρία που κάνει, τότε θα έπρεπε να υπάρχει και ένα ξεχωριστό ενδιαφέρον, από την πολιτεία και τα πανεπιστήμια για τους τρόπους και τις μεθόδους, μέσω τω οποίων οι μεταρρυθμίσεις θα γίνουν προσπελάσιμες και εφικτές στο κράτος, στη Δημόσια Διοίκηση και την Τοπική Αυτοδιοίκηση. Θα έπρεπε δηλαδή να αναζητούνται τρόποι και μέθοδοι, μέσω των οποίων οι μεταρρυθμίσεις να καθίστανται προσιτές, να αναλύονται οι δυσκολίες τους, να αναζητούνται τα κατάλληλα πρόσωπα που θα ηγηθούν, να προωθούνται ενδεχόμενες αλλαγές στους θεσμούς και τόσα άλλα, γραμμένα από πολλούς και πολλές φορές».

Ισως οι σκέψεις αυτές να φαίνονται υπερβολικές. Η χώρα δυστυχώς μοιάζει να αφήνεται κατά περιόδους στη μοίρα αυθαίρετων και επιφανειακών πολιτικών πρωτοβουλιών. Ανθρωποι άσχετοι και με ιδιοτελείς σκοπιμότητες προωθούν αλλαγές και μεταρρυθμίσεις, ακόμα και σε πολύ μεγάλα ζητήματα, για την πολιτική τους επιβίωση και στόχο το άμεσο εκλογικό αποτέλεσμα. Το να ζητάμε τρόπους καλύτερης οργάνωσης και διοίκησης των μεταρρυθμίσεων εμφανίζεται σαν πολυτέλεια. Σταδιακά προκύπτει, ότι η παρ’ ολίγον χρεοκοπία της χώρας δεν δίδαξε εκείνους που έπρεπε.

Αν όντως υπάρξει ενδιαφέρον, το ζήτημα πρέπει να τεθεί με την πρέπουσα σοβαρότητα και με ανάλογες πρωτοβουλίες. Τότε πάντως θα προκύψει πως πέρα από το τι πρέπει και τι θα μπορούσε να γίνει, ότι θα χρειαζόταν να προσδιοριστεί με κάποια σαφήνεια πώς αυτό θα πραγματοποιηθεί και από ποιους θα διοικηθεί, έτσι ώστε να έχει αποτελέσματα. Θα χρειαστεί δηλαδή να υπάρχει ένα σχέδιο με την κατάλληλη διερεύνηση και τεκμηρίωση, τους ανθρώπους που θα ηγηθούν και θα παρακολουθούν την εξέλιξη της μεταρρύθμισης, τα ενδιάμεσα στάδια και τη χρηματοδότηση και τόσα άλλα που είναι γνωστά και στη χώρα μας. Η συντέλεση δηλαδή των μεταρρυθμίσεων γίνεται σε ένα δυναμικό πεδίο και θέτει από μόνη της προϋποθέσεις.

Εάν αυτή η πρόταση έπαιρνε κάποιες διαστάσεις και έμπαινε στη δημόσια συζήτηση, τότε θα προέκυπτε και η ανάγκη συμμετοχής στη διαδικασία των πανεπιστημίων της χώρας και της Σχολής Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης, με τα κατάλληλα μαθήματα και τις απαραίτητες πρωτοβουλίες. Ετσι ώστε εκείνο που χρειάζεται στο κράτος και στη Δημόσια Διοίκηση να έχει και μια αντιστοιχία στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση και στην εξειδίκευση.

Η εμπειρία που αποκτήθηκε στη χώρα στο ζήτημα των μεταρρυθμίσεων, με ό,τι επιχειρήθηκε κατά τη διάρκεια των Μνημονίων σε συνεργασία με τις κοινοτικές υπηρεσίες, είναι χαρακτηριστική. Οπου συνέπεσε να υπάρχει η κατάλληλη προετοιμασία, σχέδια, άτομα με γνώση και προηγούμενη εμπειρία, ενθάρρυνση και θετικό κλίμα, υπήρξαν αποτελέσματα που βοηθούν τη χώρα να επανέλθει σταδιακά στον δρόμο της ομαλότητας και της προόδου. Βλέπε τις ενδιαφέρουσες μελέτες του ΕΛΙΑΜΕΠ (2019), από την Κ. Σπανού και τον Δ. Κατσίκα.

Οι μεταρρυθμίσεις χρειάζονται γνώση και φροντίδα. Κατάλληλη προετοιμασία, πολιτικό κλίμα, παρακολούθηση, μετρήσεις, συνεχείς διορθώσεις και μεταρρυθμιστική διαδικασία. Χρειάζονται διοίκηση από εξειδικευμένους και δοκιμασμένους ανθρώπους. Και εκπαίδευση σε αυτά και άλλα. Είναι καιρός η συζήτηση για τις μεταρρυθμίσεις να ανοίξει και να πάρει γενικότερο χαρακτήρα. Η ολοκληρωμένη αντίληψη για τη συντέλεσή τους, να γίνει ουσιαστικό και οργανωμένο μέρος της τρέχουσας πολιτικής, οικονομικής και εκπαιδευτικής πραγματικότητας.

—————————————————————————————————————————

Ο Δημήτρης Β. Παπούλιας είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Το πρόσφατο βιβλίο του «Πώς συντελούνται οι μεταρρυθμίσεις» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια