Το μέλλον μιας σχέσης

Το ΝΑΤΟ κλείνει φέτος 70 χρόνια, ενώ η Κοινή Πολιτική Ασφάλειας και Αμυνας της ΕΕ 20. Αξίζει να σκεφτούμε ότι αν ήταν να αποφασίσουμε στην εποχή μας, θα αρκούσε ένας και μόνο οργανισμός στην Ευρώπη για όλες τις όψεις της πολιτικής άμυνας και ασφάλειας.

Σήμερα έχουμε αφενός το 70χρονο ΝΑΤΟ, αρμόδιο για τη συλλογική ασφάλεια της Ευρώπης στη βάση του άρθρου 5, το οποίο πλέον μπορεί να κάνει και αποστολές εκτός Ευρώπης, και την ΕΕ με την 20χρονη ΚΠΑΑ, που και αυτή εκτελεί στρατιωτικές και μη στρατιωτικές αποστολές σε διάφορα μέρη του κόσμου, χωρίς όμως να έχει την αρμοδιότητα της συλλογικής ασφάλειας, μια και, σύμφωνα με τη Συνθήκη της Λισαβόνας, επιτρέπεται να επιχειρεί μόνο εκτός των ορίων της Ενωσης.

Οι σχέσεις μεταξύ ΕΕ και ΝΑΤΟ δεν είναι απλές, αν και δεν είναι ανταγωνιστικές, όπως ορισμένοι θέλουν να τις παρουσιάζουν. Η ΕΕ στηρίζεται στο ΝΑΤΟ για την ασφάλειά της, προσπαθώντας παράλληλα να εξασφαλίσει τη στρατηγική αυτονομία της, δηλαδή το δικαίωμα να αποφασίζει πού, πώς και με τι μέσα επιχειρεί. Η στρατηγική αυτονομία, που τείνει το τελευταίο διάστημα να γίνει το Ιερό Δισκοπότηρο της συζήτησης για την ευρωπαϊκή άμυνα, αφορά την αυτονομία στη λήψη αποφάσεων, στο επιχειρησιακό κομμάτι αλλά κυρίως στις δυνατότητες: δυστυχώς, με κύριο παράδειγμα τη Λιβύη το 2011, η ΕΕ στερείται ακόμη βασικών δυνατοτήτων που θα της χαρίσουν την πολυπόθητη στρατηγική αυτονομία. Εξάλλου, η αποχώρηση ενός από τους βασικούς πυλώνες της ευρωπαϊκής άμυνας, της Μεγάλης Βρετανίας, θα μειώσει περαιτέρω τις δυνατότητες της ΕΕ.

Είναι ενδιαφέρον ότι τα νέα, μεγάλα βήματα στην ΚΠΑΑ (Μόνιμη Διαρθρωμένη Συνεργασία, Ευρωπαϊκό Ταμείο Αμυνας κ.ά.) που ακολούθησαν τη δημοσιοποίηση της Παγκόσμιας Στρατηγικής της ΕΕ το 2016 αλλά και το δημοψήφισμα στη Βρετανία, συνοδεύτηκαν από αποφασιστική ενίσχυση της συνεργασίας ΕΕ με ΝΑΤΟ. Σε μια εποχή που, όπως επισημαίνει η Παγκόσμια Στρατηγική, οι προκλήσεις στην ασφάλεια της Ενωσης έχουν τόσο εξωτερική όσο και εσωτερική διάσταση (τρομοκρατία, υβριδικές απειλές, κυβερνοεπιθέσεις, ενεργειακή ασφάλεια, οργανωμένο έγκλημα κ.λπ.), η συνεργασία των δύο μπορεί να έχει σημαντικά αποτελέσματα. Σε αυτήν τη βάση, το 2016 και το 2017, συμφωνήθηκαν 74 νέες συστάσεις για εμβάθυνση της συνεργασίας.

Η σχέση πάντως δεν είναι εύκολη. Το 2018, ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ δήλωνε: «Η ΕΕ πρέπει να αποφύγει τρεις κινδύνους: τον κίνδυνο εξασθένησης του διατλαντικού δεσμού, τον κίνδυνο αλληλεπικαλύψεων στα θέματα όπου ήδη δραστηριοποιείται το ΝΑΤΟ και τον κίνδυνο διακρίσεων εναντίον Συμμάχων που δεν ανήκουν στην ΕΕ».

Από την άλλη, 22 από τα 28 κράτη – μέλη της ΕΕ ανήκουν στο ΝΑΤΟ. Οταν γίνεται μια επιχείρηση, δεν επιχειρούν το ΝΑΤΟ ή η ΕΕ, αλλά τα κράτη, υπό τη μια ή την άλλη σημαία. Αυτό που θα είχε σημασία σήμερα θα ήταν να αναπτυχθεί ένας ευρωπαϊκός πυλώνας εντός του ΝΑΤΟ, που θα προετοιμάζεται πριν από τις συνεδριάσεις, ώστε η ΕΕ να παρουσιάζεται με κοινή φωνή. Δεν είναι ούτε προφανές ούτε απλό. Ομως είναι σαφές ότι η Αμερική πολύ πριν από τον Τραμπ, ήδη από την εποχή Ομπάμα, είχε δηλώσει την προτεραιότητα που δίνει στον Ειρηνικό με τη «στροφή στην Ασία». Το ενδιαφέρον για την Ευρώπη υπάρχει, αλλά δεν είναι όπως παλιά. Η ΕΕ δεν μπορεί να στηρίζεται για πάντα στην Αμερική. Πρέπει να μπορεί να αναλάβει τα της γειτονιάς της  και να οργανωθεί καλύτερα και στο πλαίσιο της ΚΠΑΑ και εντός του ΝΑΤΟ.

Η Μαριλένα Κοππά είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Συγκριτικής Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο