Τι είναι πράγματι ο λαϊκισμός

Αν πιστέψει κανείς τους επικριτές του, ο λαϊκισμός είναι οποιαδήποτε πολιτική κίνηση, κόμμα, ιδεολογία, σκέψη απλώς αντιτίθεται στην υφιστάμενη πολιτική δομή των σύγχρονων δημοκρατιών. Οτιδήποτε διαμφισβητεί τα αποκρυσταλλωμένα σχήματα που κυριαρχούν στην Ευρώπη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο εμπίπτει στην κατηγορία του «λαϊκισμού», ερυθρού ή φαιού. Και συνακολουθείται από χαρακτηριστικά φασιστικά ή σταλινικά, αναλόγως εάν ο εκάστοτε λαϊκισμός κινείται προς τα αριστερά ή τα δεξιά.

Ομως, αυτές οι υπεραπλουστεύσεις οδηγούν σε παρερμηνείες και πλάνες, εξαιρετικά επικίνδυνες στη δημοκρατία. Ο όρος «λαϊκισμός» στην Πολιτική Επιστήμη έχει πολύ συγκεκριμένο περιεχόμενο και διαδρομή, εντελώς άσχετα με τον τρόπο που σήμερα χρησιμοποιείται.

Το φαινόμενο του λαϊκισμού χρησιμοποιήθηκε πολύ παλαιότερα για να χαρακτηρίσει πολιτικά κινήματα στη Λατινική Αμερική που εξέφρασαν τα κοινωνικώς αποκλεισμένα στρώματα των αυτόχθονων Ινδιάνων κ.λπ., που συσσωρεύονταν στις μεγαλουπόλεις αλλά δεν συμμετείχαν στην ελεγχόμενη από τις αποικιακές ελίτ πολιτική ζωή. Δηλαδή ο όρος παραπέμπει στην έννοια «λαός», που σημαίνει τις χαμηλού εισοδήματος πολιτικά περιθωριοποιημένες νεοαστικές μάζες που προέκυψαν από την εσωτερική μετανάστευση. Κλασικό παράδειγμα αποτελεί ο Χουάν Περόν (1895-1974), ο οποίος αν και προέκυψε από τους κόλπους ενός αυταρχικού καθεστώτος απέκτησε τεράστια δημοφιλία, εξελέγη τρεις φορές πρόεδρος της Αργεντινής και εξελίχθηκε σε λαϊκό ίνδαλμα, διότι ανταποκρίθηκε στα τεράστια κοινωνικά προβλήματα που μάστιζαν την αργεντίνικη κοινωνία. Κάτι που δεν είχαν επιτύχει ούτε τα παλαιά κόμματα της χώρας ούτε η μαρξιστική Αριστερά.

Αντίστοιχα φαινόμενα παρατηρήθηκαν στον δυτικό κόσμο μετά τη Βιομηχανική Επανάσταση. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι πολιτικοί θεσμοί κατόρθωναν να ενσωματώσουν τα λαϊκά κινήματα διαμαρτυρίας, όπως π.χ. έγινε στα τέλη του 19ου αιώνα με το Εργατικό Κόμμα και τη Φαβιανή Εταιρεία στη Μεγάλη Βρετανία. Αντιστοίχως στις ΗΠΑ την απόγνωση των μαζών μετά το κραχ του 1929 εξέφρασε με ριζοσπαστισμό ο Φραγκλίνος Ρούζβελτ, κατορθώνοντας στη συνέχεια να την απαλύνει με την κεϊνσιανή πολιτική του.

Εκεί όμως όπου αυτό δεν επιτεύχθηκε, αναδύονταν μαζικά και εκρηκτικά λαϊκιστικά κινήματα, χωρίς τη διαμεσολάβηση των υφιστάμενων δομών και μάλιστα εναντίον τους. Εδώ μπορεί κανείς να εντάξει το ΠΑΣΟΚ της αρχικής φάσης (μέχρι το 1977), όπως και τα αντίστοιχα ριζοσπαστικά σοσιαλιστικά κινήματα στην Ισπανία και στην Πορτογαλία. Ολα αυτά, ενώ αρχικώς εμφανίστηκαν ως αντισυστημικά, στη συνέχεια και εν όψει κατάληψης της εξουσίας μεταλλάχθηκαν και ενσωματώθηκαν στο αντιπροσωπευτικό αστικό θεσμικό πλαίσιο.

Λαϊκιστικό, με την πλέον αυθεντική έννοια του όρου, και μάλιστα μέχρι τέλους, υπήρξε το κίνημα του Νάσερ στην Αίγυπτο (1952-1970). Ο Νάσερ συμμετείχε στην ανατροπή της αιγυπτιακής μοναρχίας, κατήργησε τις αποικιακές δομές της αιγυπτιακής οικονομίας και εγκαθίδρυσε ένα μείγμα κρατικού σοσιαλισμού και παναραβικού εθνικισμού, το οποίο με κάποιους μετασχηματισμούς στην ουσία επιβιώνει μέχρι σήμερα.

Ούτε τα φασιστικά – ναζιστικά καθεστώτα ούτε τα κομμουνιστικά εμπίπτουν στην κατηγορία του λαϊκισμού. Και τα δύο συνιστούν αυτοτελή κατηγορία, την οποία έχει επαρκώς αναλύσει η Hanna Arendt στο κλασικό της έργο «Το ολοκληρωτικό σύστημα». Αρκεί μόνο να σημειώσουμε ότι τα καθεστώτα του υπαρκτού σοσιαλισμού δεν εγκαθιδρύθηκαν από μαζικά λαϊκά κινήματα αλλά από αποφασισμένες και καλά οργανωμένες μειοψηφίες, όπου κυριαρχούσαν  διανοούμενοι όπως ο Λένιν και ο Τρότσκι, γραφειοκράτες όπως ο Στάλιν κ.λπ. Ενώ ο φασισμός υπήρξε ένα καθεστώς απολυταρχίας, ωμής βίας και γενοκτονίας.

Ούτε κατά διάνοια ο Τραμπ αποτελεί λαϊκιστή. Αποτελεί αντιθέτως τυπικό προϊόν του αμερικανικού κατεστημένου, εκφράζει τα συμφέροντά του και άλλωστε εξελέγη πρόεδρος απολύτως θεσμικά. Η ιδιότυπη συμπεριφορά του και η εξωτερική του πολιτική δεν συνιστούν λαϊκισμό. Επίσης ούτε κατά διάνοια ο ΣΥΡΙΖΑ δεν αποτελεί λαϊκιστικό κίνημα. Είναι μια ετεροχρονισμένη εκδοχή της ήδη αιωνόβιας ελληνικής Αριστεράς και προέκυψε από τη συνένωση γραφειοκρατικών μηχανισμών και μεγάλου μέρους του ΠΑΣΟΚ με καταλύτη την κατάρρευση της ελληνικής οικονομίας. Η δε πολιτική του υπαγορεύθηκε από τον σκληρό πυρήνα του διεθνούς οικονομικού συστήματος.

Αρχή σοφίας ονομάτων επίσκεψις. Και βάση ορθής ανάλυσης.