Εσύ τι έκανες στη δικτατορία, μπαμπά;

Σπανίως μια αυτοβιογραφία – υπό τον μανδύα μυθιστορίας ή και υπό οιονδήποτε άλλον μανδύα – δίνει τόσο πολλές και τόσο διαφορετικές ευκαιρίες αναγνωστικής προσέγγισης, όσο δίνει ο «Ερασιτέχνης επαναστάτης» (εκδόσεις Ικαρος, 2018) του Απόστολου Δοξιάδη· ευκαιρίες, μάλιστα, εκ διαμέτρου αντίθετες, αν όχι φανερά αντικρουόμενες. Συνήθως οι αυτοβιογραφίες, ως απόπειρες Επιμηθέων για αυτοδικαίωση, περιφρονούν κάθε φροντίδα για τεκμηρίωση, ακόμη και τη στοιχειώδη, κι επενδύουν τις μύχιες ή πρόδηλες φιλοδοξίες του συγγραφέα τους για επιτυχία στον συναισθηματικό εκβιασμό του αναγνώστη, στην εκμαίευση της περίφημης μέθεξης· ισχύει κι εν προκειμένω η δημοσιογραφική αρχή: «Ποτέ δεν επιτρέπεις στην αλήθεια να σου χαλάσει μια καλή ιστορία». Αυτός είναι και ο λόγος που, εάν στραγγίξουμε τις περισσότερες αυτοβιογραφίες, το χρήσιμο απόσταγμα για την ιστορική έρευνα είναι συγκριτικά αμελητέο. Από την άλλη μεριά, οι αυτοβιογραφίες που σέβονται σχολαστικά την τεκμηρίωση είναι συναισθηματικά στεγνές και οδηγούν από άλλο μονοπάτι στο ίδιο προκρούστειο αδιέξοδο: τεντώνουν ή πετσοκόβουν τα πραγματολογικά τους στοιχεία προκειμένου να καταρρίψουν ή να δικαιώσουν aposteriori μια apriori ιδεολογική τοποθέτηση. Ηταν και αυτή μία από τις προκλήσεις – ίσως η κυριότερη – που κλήθηκε ν’ αντιμετωπίσει ο νεαρός Απόστολος, καθώς άνοιγε τα φτερά του: όταν η αληθινή ζωή διαψεύδει τη θεωρία σου, για ποιαν από τις δύο είναι χειρότερες οι συνέπειες; Εδώ σε θέλω, κάβουρα.

Από τις πρώτες κιόλας σελίδες λοιπόν αυτού του «τούβλου» (πάνω από χίλιες πυκνοτυπωμένες σελίδες) κατανοούμε ότι βρισκόμαστε απέναντι σ’ έναν αφηγηματικό άθλο. Το υλικό από την έρευνα είναι εξαιρετικά πλούσιο και προϋποθέτει έναν μόχθο πρωτόγνωρο σε εμμονή και ένταση· πέραν των άλλων ενσωματώνονται στο κείμενο – συχνά σε ειρωνική αντιδιαστολή με αυτό – και δυσεύρετα φωτογραφικά ντοκουμέντα, από εξώφυλλα βιβλίων που έχουν προ πολλού αποσυρθεί από την αγορά μέχρι γελοιογραφίες της εποχής και πορτρέτα των πρωταγωνιστών. Παράλληλα – και ταυτόχρονα – ο αναγνώστης καλείται να ανεβοκατεβαίνει διαρκώς σε όλη τη συναισθηματική κλίμακα: από τα δραματικά συμβάντα στα ευτράπελα και από τα στοχαστικά ιντερμέδια εφησυχασμού, συνυφασμένου ενίοτε με τον θεωρητικό προβληματισμό, στα περιστατικά που εκλύεται αφειδώλευτα η αδρεναλίνη. Δεν είναι ένα ακόμη βιβλίο για τη δικτατορία των συνταγματαρχών. Είναι ένα βιβλίο μέσα στη δικτατορία των συνταγματαρχών – και ο αναγνώστης νέμεται τις ίδιες ανασφάλειες, τις ίδιες αβεβαιότητες και τις ίδιες αυταπάτες που νέμονται οι ήρωες του βιβλίου. Θέλετε μια παραίνεση; Πάρτε τον χρόνο σας. Μην τρέξετε σε αυτόν τον μαραθώνιο με τέμπο κατοστάρη. Πρωτίστως; Μοιραστείτε την αίσθηση των ηρώων ότι η απριλιανή χούντα θα διαρκέσει δεκαετίες (όπως η χούντα του Φράνκο ή του Σαλαζάρ) και δοκιμάστε την ίδια έκπληξη με εκείνους τη νύχτα της 23^ης προς 24^η Ιουλίου του 1974. Θα με θυμηθείτε.

Ο «Ερασιτέχνης επαναστάτης» – σε αντίθεση με τους «επαγγελματίες επαναστάτες» του Λένιν – διαβάζεται και ως απάντηση σε μια απλοϊκή ερώτηση: «Εσύ τι έκανες στη δικτατορία, μπαμπά;». Την ερώτηση θα μπορούσε να τη διατυπώσει κάποιο από τα τρία παιδιά του Απόστολου Δοξιάδη – η κόρη του ή οι δύο γιοι του -, όπως και κάθε παιδί που είχε πατέρα, κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, σε ηλικία «στρατεύσιμη» (κυριολεκτικά και μεταφορικά)· σε ηλικία που θα έπρεπε ν’ αποφασίσει αν και ο ίδιος θα «στρατευτεί» εναντίον της δικτατορίας ή, ακολουθώντας το σώφρον παράδειγμα των συντριπτικά περισσότερων συμπατριωτών μας, θα υιοθετήσει την τακτική «βλέποντας και κάνοντας», «άσε να βγάλουν οι άλλοι τα κάστανα από τη φωτιά», «δεν θα με πειράξουν αν δεν τους πειράξω» κ.ο.κ. Ο Δοξιάδης δεν χλευάζει αυτήν την τακτική -απεναντίας, την κατανοεί ως μέθοδο επιβίωσης του μέσου απολιτίκ – αλλά δύσκολα κρύβει και τη δυσφορία του όταν αντικρίζει, κατόπιν εορτής κι εκ του ασφαλούς, τον ίδιο φοβισμένο ανθρωπάκο να μεταμορφώνεται σε αντιχουντικό θηρίο ανήμερο. Μνημονεύει μια ιστοριούλα που του έλεγε ο πατέρας του: «Σε κάποιον από τους πολέμους της Ιταλίας, ένας παλικαράς συνταγματάρχης, παλαιάς κοπής, διατάσσει γενική επίθεση κατά του πανίσχυρου εχθρού και ορμάει έφιππος μπροστά από το σύνταγμά του, αλαλάζοντας με το σπαθί υψωμένο. Οι στρατιώτες του, όμως, που αποτιμούν πιο ρεαλιστικά την κατάσταση, μένουν πίσω και τον ζητωκραυγάζουν ενθουσιωδώς, «Μπράβο, κολονέλο!», «Μπράβο, κολονέλο!», ώσπου ο γενναίος κολονέλος πέφτει νεκρός από τα πυρά του εχθρού».

Τον Απόστολο Δοξιάδη, γεννημένο το 1953, η 21^η Απριλίου τον πετυχαίνει δεκατεσσάρων χρόνων και, τόσο λόγω οικογενειακών πολιτικών καταβολών όσο και οικογενειακής πολιτικής εμπλοκής (μία από τις τρεις αδελφές του, η Καλή, συλλαμβάνεται σχεδόν αμέσως και βασανίζεται στην Μπουμπουλίνας), δεν του αφήνει σπουδαία περιθώρια επιλογής· η «στράτευση» εναντίον της είναι περίπου μονόδρομος. Ο Κωνσταντίνος Δοξιάδης, ο πατέρας του, ένας αρχιτέκτονας πολεοδόμος διεθνούς φήμης, αποτελεί το αρχέτυπο του προδικτατορικού κεντρώου, με κατεβασμένες τις μπάρες και προς τους δεξιούς βασιλόφρονες και προς τους συγκαλυμμένους κομμουνιστές της ΕΔΑ, πόσω μάλλον τους απροκάλυπτους του τότε παράνομου ΚΚΕ (μολονότι, σε μια εποχή δρακόντειων κοινωνικών φρονημάτων, ορισμένοι από τους συγκαλυμμένους – πρώην Μακρονησιώτες – εργάζονται στο πολεοδομικό του γραφείο). Ο Κωνσταντίνος έχει πολεμήσει στο αλβανικό μέτωπο (συμπολεμιστής με τον Μάνο Κατράκη) κι έχει λάβει μέρος κατόπιν στην Αντίσταση· θα είναι ένα από τα πρώτα «οξύμωρα» που θα θελήσει αργότερα ο Απόστολος να επιλύσει προσπαθώντας να συμβιβάσει μια θεωρία που συστεγάζει όλους τους αντικομμουνιστές παρέα με τους φασίστες κι έναν πατέρα που ολοφάνερα έβαλε το κεφάλι του στον ντορβά πολεμώντας τους φασίστες. Η επίλυση δεν θα είναι ούτε εύκολη ούτε ανώδυνη.

Μήτρα των διαρκώς αυξανόμενων «οξύμωρων» είναι το ΚΚΕ Εσωτερικού, η αιρετική συνωμοτική οργάνωση που προήλθε από τη διάσπαση του παράνομου ΚΚΕ και όπου ο Δοξιάδης «οργανώνεται». Ο θρύλος θέλει ως εμβρυουλκό της διάσπασης την Ανοιξη της Πράγας και της παρεπόμενης σοβιετικής εισβολής στην Τσεχοσλοβακία, παρότι οι ιστορικές ημερομηνίες αντιστέκονται σθεναρά στον θρύλο (Φεβρουάριο του 1968 η διάσπαση, Αύγουστο της ίδιας χρονιάς η εισβολή). Ανάλογη αντίσταση – με την επικουρία των μαθηματικών, στη γοητεία των οποίων γρήγορα υποκύπτει – προβάλλουν και διάφορα άλλα «οξύμωρα» για την αναλυτική σκέψη του νεαρού Απόστολου.Πώς συνδυάζεται ο δημοκρατικός συγκεντρωτισμός με την αυθεντική δημοκρατία; Πόσο διαφέρει η δικτατορία του προλεταριάτου από οποιαδήποτε άλλη μορφή δικτατορίας; Μπορεί μια εξέγερση που δεν πατρονάρουμε – όπως η εξέγερση του Πολυτεχνείου – να είναι, όχι μονάχα μια εξέγερση ανεπιθύμητη, αλλά και μια εξέγερση επιζήμια; Ενοχλητικά ερωτήματα, για τα οποία η Μεταπολίτευση έδωσε απλουστευτικές, στρογγυλεμένες, διαστρεβλωμένες και, προπάντων, εφησυχαστικές απαντήσεις. Με το μακρύ του ταξίδι μέσα στην απριλιανή νύχτα, ο Δοξιάδης θέτει θαρραλέα τις ερωτήσεις από την αρχή.