Ο Ασάνζ και οι εφημερίδες

Μια από τις ευλογίες αυτής της δουλειάς που κάνουμε, της δουλειάς του δημοσιογράφου, είναι ότι σου δίνει, αν είσαι τυχερός, την ευκαιρία να συναντήσεις ανθρώπους που θαυμάζεις. Και την ευκαιρία να διαπιστώσεις αν ο θαυμασμός επιβιώνει της γνωριμίας. Ο Ντάνιελ Ελσμπεργκ είναι μια τέτοια περίπτωση. Τον συνάντησα, στις μέρες του πολέμου στο Ιράκ – στον οποίο, φυσικά, εναντιωνόταν. Και είχα την ευκαιρία να τον ακούω να μιλά για τις ημέρες του ’70, τότε που ως στρατηγικός αναλυτής της RAND Corporation είχε πρόσβαση σε απόρρητες μελέτες και αναλύσεις για την εμπλοκή των ΗΠΑ στον πόλεμο του Βιετνάμ και, αντιμετωπίζοντας βαριά ηθικά διλήμματα, αποφάσισε να διακινδυνεύσει την ελευθερία ή και τη ζωή του, προκειμένου να έρθουν στο φως βρώμικα μυστικά και να αποκαλυφθεί η αληθινή φύση της αμερικανικής εμπλοκής στον πόλεμο. Προσπάθησε να πείσει δύο προοδευτικούς γερουσιαστές να φέρουν εκείνοι στη Γερουσία τα στοιχεία που θα τους έδινε. Οταν εκείνοι αρνήθηκαν, στράφηκε στους «Τάιμς» της Νέας Υόρκης. Ετσι ήρθαν στο φως τα περίφημα Pentagon Papers. Η κυβέρνηση Νίξον μήνυσε την εφημερίδα και έστειλε τον Ελσμπεργκ κατηγορούμενο με τον νόμο περί κατασκοπείας του 1917, απειλώντας τον με 115 χρόνια φυλακή.

Η έκβαση εκείνης της υπόθεσης, που άλλαξε την ιστορία του Τύπου, είναι πασίγνωστη, έχουν γραφτεί βιβλία για αυτήν και έχουν γυριστεί ταινίες. Κρατώ την εντύπωση που αποκόμισα από τη συνάντηση με τον Ελσμπεργκ. Αυτός, που θα μπορούσε να είναι ένας σταρ των σίξτις, ένας ναρκισσευόμενος ήρωας, παρέμενε ένας σεμνός άνθρωπος, με την ήρεμη βεβαιότητα ότι είχε πράξει το σωστό.

Ο κόσμος – και το Χόλιγουντ – είναι φυσικό να αγαπούν τους whistleblowers, εκείνους που αναλαμβάνουν, χωρίς να προσδοκούν προσωπικό όφελος, αντιμετωπίζοντας αντιθέτως μεγάλους κινδύνους, την ευθύνη να αποκαλύψουν μια κρυμμένη αλήθεια. Ο Φρανκ Σέρπικο, ο αστυνόμος που έσπασε την ομερτά και κατήγγειλε τη διαφθορά των συναδέλφων του στην αστυνομία της Νέας Υόρκης έδωσε έναν σπουδαίο ρόλο στον Αλ Πατσίνο. Η Κάρεν Σίλκγουντ, η επιστήμονας που αποκάλυψε τα προβλήματα ασφάλειας των αμερικανικών πυρηνικών σταθμών, είχε την τύχη να την ενσαρκώσει στην οθόνη η Μέριλ Στριπ. Και τον άνθρωπο που αποκάλυψε τους τρόπους που οι καπνοβιομηχανίες χειραγωγούν τους καπνιστές και τις έρευνες για τις βλαβερές συνέπειες του καπνίσματος, τον Τζέφρι Γουίκαντ, τον υποδύθηκε ο Ράσελ Κρόου.

Η νεότερη γενιά των whistleblowers, η γενιά των Wikileaks, η Τσέλσι Μάνινγκ, ο Εντουαρντ Σνόουντεν ή ο Τζούλιαν Ασάνζ, δεν είμαι βέβαιος ότι θα έχουν την ίδια τύχη. Αντιμετωπίστηκαν ως ήρωες στην αρχή. Οι αποκαλύψεις τους έγιναν πρωτοσέλιδα στις μεγάλες, φιλελεύθερες εφημερίδες του κόσμου. Η δράση τους χαιρετίστηκε ως μια συνεισφορά στην ελευθερία του Τύπου, με τα μέσα της ψηφιακής εποχής. Ο ίδιος ο Ελσμπεργκ τους υπερασπίστηκε με πάθος. Τα τελευταία χρόνια, όμως, η εικόνα αλλάζει. Το τοπίο γκριζάρει.

Το δίλημμα ελευθερία του Τύπου ή εθνικό απόρρητο, ερευνητική, αποκαλυπτική δημοσιογραφία ή ελευθερία μιας κυβέρνησης να υπηρετεί όπως εκείνη νομίζει σωστό αυτό που εκείνη ορίζει ως εθνικό συμφέρον, αυτό το δίλημμα είχε πάντα μια σχετικά εύκολη απάντηση. Οχι πια. Η εμπλοκή των Wikileaks στην εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ, η διοχέτευση στη δημοσιότητα της ηλεκτρονικής αλληλογραφίας των Δημοκρατικών, την οποία είχαν υποκλέψει ρωσικές υπηρεσίες για να βλάψουν τη Χίλαρι Κλίντον και να ωφελήσουν τον αντίπαλό της, ήταν η στιγμή που έκανε πολλούς να αλλάξουν οπτική γωνία. Μήπως εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με ηρωική υπεράσπιση του ιερού δικαιώματος του λαού να ξέρει, αλλά με καμπάνια υπονόμευσης της φιλελεύθερης δημοκρατίας υπέρ των αυταρχικών λαϊκιστών αντιπάλων της; Μήπως αυτό που έμοιαζε με έκρηξη ελευθερίας μπορεί να εξελιχθεί σε αιχμαλωσία της αλήθειας στην υπηρεσία μιας αντι-φιλελεύθερης προπαγάνδας;

Η ιστορία των Wikileaks μοιραία ενεπλάκη σε αυτό που ονομάστηκε techlash. Την αντίδραση, δηλαδή, που εδώ και περίπου δύο χρόνια εκδηλώνεται απέναντι στη χειραγωγική χρήση των social media, στην ασφυκτική κυριαρχία που ασκούν οι μεγάλες πλατφόρμες, η Google, το Facebook, το Twitter, και στη μετατροπή τους σε πλατφόρμες εκτόξευσης δηλητηριωδών fake news, αντίδραση προπάντων στην απώλεια της δυνατότητας ελέγχου της αλήθειας, διασταύρωσης και ανάληψης της ευθύνης στο πεδίο της ενημέρωσης, της δημοσιότητας.

Το στοίχημα είναι μεγάλο. Και είναι ακόμη ανοιχτό. Στο μεταξύ, κι ενώ η μάχη για την έκδοση του Ασάνζ στις ΗΠΑ μόλις αρχίζει, καλό είναι να μη χάνουμε το μέτρο. Ο Ασάνζ και το ψηφιακό του αντάρτικο άνοιξε έναν δρόμο, από τον οποίο δεν υπάρχει επιστροφή. Και ο οποίος ώς τώρα έχει δώσει ενδιαφέροντα αποτελέσματα – με κορυφαίο την ιστορία των Panama Papers, των πολύτιμων αποκαλύψεων για τους φορολογικούς παραδείσους. Κι έπειτα, αν η διοίκηση Τραμπ (ο οποίος είχε σπεύσει προεκλογικά να αποθεώσει τις συμφέρουσες γι’ αυτόν αποκαλύψεις των Wikileaks) τολμήσει να απαγγείλει κατά του Ασάνζ κατηγορίες που η διοίκηση Ομπάμα ποτέ δεν διατύπωσε, οι υπερασπιστές της ελευθερίας του Τύπου θα έχουν κάθε λόγο να ανησυχούν. Θα μπορούσε να αποτελέσει προηγούμενο για κάθε δημοσιογράφο που θα επιχειρήσει να φέρει στο φως ενοχλητικά για την εξουσία «εθνικά απόρρητα».

Το πραγματικό δίλημμα, άλλωστε είναι αυτό: Αν η δημοσιογραφία, η πραγματική δημοσιογραφία θα αντέξει στην πίεση των αυταρχικών λαϊκιστών, που ενώ στήνουν οι ίδιοι, συστηματικά, βιομηχανίες fake news, απαξιώνουν τα Μέσα που τους ασκούν κριτική, αποδίδοντάς τους την αμαρτία που εκείνοι διαπράττουν. Θα αντέξει; Μερικά καλά σημάδια φαίνονται στον ορίζοντα. Οι «New York Times» είχαν στην καλύτερή στιγμή τους, το 1994, λίγο πάνω από ένα εκατομμύριο αναγνώστες. Στα χρόνια του Τραμπ ξεπέρασαν τα 4 εκατομμύρια συνδρομητές – τα τρία τέταρτα των οποίων έχουν μόνον ψηφιακή συνδρομή. Και μια εφημερίδα όπως η «Guardian», που επιμένει να διαθέτει το περιεχόμενό της δωρεάν στο Διαδίκτυο, θα έχει φέτος την πρώτη χρονιά κερδοφορίας, έπειτα από πολλά χρόνια ζημιών, αφού πάνω από ένα εκατομμύριο άνθρωποι θέλησαν να εισφέρουν με μια μικρή εθελοντική δωρεά στην επιβίωση της ποιοτικής δημοσιογραφίας. Ανω σχώμεν τας καρδίας.