Επιστολές

Απάντηση για τον Καζαντζάκη
Κύριε Διευθυντά,
{ARX}Ο Μιχαήλ Πασχάλης δεν απάντησε επιστημονικά και με επιχειρήματα στην κριτική μου («Βιβλιοδρόμιο», 2/3/19), αλλά εμμένει στα αρχικά του ιδεολογικά συμπεράσματα, αμφισβητώντας το ήθος μου. Αγνοώντας το ιστορικό υπόβαθρο της Ελλαδικής Εκκλησίας εκείνης της εποχής και τη μεγαλειώδη στάση του Οικουμενικού Πατριαρχείου απέναντι στον συγγραφέα, καταλήγει μοιραία σε ισοπεδωτικές γενικεύσεις. Ομως, η Ελλαδική Εκκλησία της εποχής δεν καταδίκασε τον συγγραφέα, αλλά αποσπάσματα των έργων του. Ο Μ.Π. γίνεται εκφραστής μιας άνυδρης «θεολογίας» που αγνοεί την ιστορία των μνημείων του πολιτισμού της Εκκλησίας και της ορθόδοξης παράδοσης, έχοντας απόψεις που απηχούν έναν ιδιότυπο ηθικισμό που δεν συνάδει με την ορθόδοξη παράδοση, αλλά γειτνιάζει με απόψεις και στάσεις που συναντώνται σε φονταμενταλιστικούς και ιδεοληπτικούς κύκλους που χαρακτηρίζονται από τις ίδιες απολυτοποιήσεις. Ο Μ.Π. εμμένει στην άποψη πως ο Καζαντζάκης δέχθηκε επίδραση μονάχα από δυτικά πρότυπα και πως αγνοούσε ή υποτιμούσε την οικεία παράδοση του τόπου του.{ARX}
Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα διαστρέβλωσης της σκέψης μου, αλλά και σοφιστικού τεχνάσματος, είναι πως ο Μ.Π. – ελλείψει ουσιαστικών επιχειρημάτων – μου καταλογίζει ακόμη και την άγνοια για τη μακεδονική καταγωγή του Ζορμπά, ενώ ποτέ δεν υποστήριξα το αντίθετο. Πώς είναι δυνατόν, όντας ερευνήτρια του Καζαντζάκη σε διδακτορικό επίπεδο και επιπλέον με καταγωγή από τη Μακεδονία, να μη γνωρίζω καν για τη μακεδονική καταγωγή του Ζορμπά; Πολύ φοβούμαι πως σε αυτό το σημείο υπάρχει υποτίμηση της νοημοσύνης των αναγνωστών.
Ο Μ.Π. επιμένει πως δεν υπάρχουν ορθόδοξες καταβολές στο βιβλίο του Καζαντζάκη «Βίος και πολιτεία» του Αλέξη Ζορμπά και πως ο συγγραφέας γράφει ένα βιβλίο για τον Βούδα. Αντιθέτως, ο ίδιος ο Καζαντζάκης θα ομολογήσει πως στο τέλος ο Ζορμπάς νίκησε μέσα του τον Βούδα, κάτι που φανερώνει την τελική νίκη της ύλης του πνεύματος έναντι ενός άσαρκου πνεύματος: «Αξαφνα πετάχτηκα απάνω· μπήκα στην παράγκα, πήρα το χειρόγραφο του “Βούδα”, το άνοιξα. […] Δεν είχα πια ανάγκη από το πρόσωπο αυτό της αγωνίας μου, το ‘χα ξεπεράσει, είχα τελέψει τη θητεία μου στο Βούδα – σήκωσα κι εγώ το χέρι και πρόσταξα μέσα μου το Βούδα να διαλυθεί» («Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά», 1973, σ. 245-246). Ο Μ.Π. εκείνο που επιτυγχάνει είναι να διασπά το λογοτεχνικό κείμενο από τον αναγνώστη.
Ανακεφαλαιώνοντας, ο Μ.Π. με κατηγορεί για «ειρωνεία» και «οίηση» (επειδή ως φαίνεται κατά τον Μ.Π. δεν δικαιούμαι να ομιλώ για το έργο μου και να το υπερασπίζομαι όταν αυτό διαστρεβλώνεται), προχωρώντας πλέον σε ανοιχτή επίθεση και όχι κριτική προς το πρόσωπο και το έργο μου, προς την επιστήμη της Θεολογίας, προς τις Θεολογικές Σχολές και το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Βέβαια, ο Μ.Π. χειρίζεται – όπως υποστηρίζει – τον ορθό λόγο για να αποδείξει άραγε τι; Οτι οι φιλόλογοι έχουν δικαίωμα επιστημονικού λόγου, ακόμη και για τα θεολογικά γράμματα, ενώ οι θεολόγοι όχι; Για την επιστημοσύνη των καθηγητών του ιστορικού ΑΠΘ και της σπουδαίας Θεολογικής Σχολής της Θεσσαλονίκης – την οποία αμφισβητεί πλέον απροκάλυπτα ο Μ.Π. – δεν χρειάζεται καν σχολιασμός, ούτε υπεράσπιση εκ μέρους μου. Η Ιστορία μιλά από μόνη της.
Πραγματικά, δεν σκοπεύω να επανέλθω στο θέμα και επαφίω τα συμπεράσματα στην κρίση των αναγνωστών που είναι άνθρωποι ελεύθερα σκεπτόμενοι. Εύχομαι όλη αυτή η αρθρογραφία που αναπτύχθηκε γύρω από το έργο μου να αποτελέσει αφορμή διαλόγου για τους ερευνητές των καζαντζακικών κειμένων.
Δρ Μαρία Χατζηαποστόλου
Επιστημονική συνεργάτις Ορθοδόξου Ακαδημίας Κρήτης (ΟΑΚ)