Η ίδρυση, η πρώτη διεύρυνση και τα σκαμπανεβάσματα

Η δημιουργία του ΝΑΤΟ αποτέλεσε τμήμα της διαδικασίας με την οποία συγκροτήθηκε η μεταπολεμική Δύση, τόσο μέσω της οικονομικής συνεργασίας (π.χ. στο σχέδιο Μάρσαλ) όσο και μέσω της αμυντικής. Παρά το γεγονός ότι τα μέλη της ήταν έντονα ανόμοια (με τις ΗΠΑ να υπερτερούν συντριπτικά των Ευρωπαίων), η Δύση ήταν μια οργανωμένη διεθνής κοινότητα, όχι μια «αυτοκρατορία».

Δεν ήταν εύκολη υπόθεση η ίδρυση του ΝΑΤΟ. Αρχικά, και παρά τις ευρωπαϊκές εκκλήσεις, οι Αμερικανοί δεν ήταν πρόθυμοι να αναλάβουν νέες δεσμεύσεις στην ευρωπαϊκή ήπειρο: η κύρια απαίτηση της αμερικανικής κοινωνίας το 1945-46 ήταν «bring the boys home». Ωστόσο, η σκληρή αντίδραση των Σοβιετικών εναντίον του σχεδίου Μάρσαλ, το πραξικόπημα στην Πράγα την άνοιξη του 1948 και – κυρίως – ο αποκλεισμός του Βερολίνου έπεισαν και τους απρόθυμους Αμερικανούς ότι η σοβιετική ισχύς έπρεπε να «ανασχεθεί» όχι μόνο με «ήπια» ισχύ αλλά και με «σκληρή». Η Ουάσιγκτον δεν μπορούσε να αποδεχθεί ότι μια εχθρική δύναμη θα κατάφερνε να ελέγξει το σύνολο της ευρασιατικής εδαφικής μάζας, από τον Ατλαντικό έως τον Ειρηνικό. Αυτήν τη ροπή της αμερικανικής πολιτικής ενθάρρυναν οι Δυτικοευρωπαίοι, κυρίως ο βρετανός υπουργός Εξωτερικών Ερνεστ Μπέβιν.
Με άλλα λόγια, το ΝΑΤΟ δημιουργήθηκε ύστερα από πίεση των Δυτικοευρωπαίων προς τους Αμερικανούς, όχι το αντίθετο. Ακόμη και στο τελικό κείμενό της, η Συνθήκη της Ουάσιγκτον της 4ης Απριλίου 1949 εμπεριείχε προβλέψεις που ανησυχούσαν τους Δυτικοευρωπαίους. Ετσι η εγγύηση που προσφέρει το ΝΑΤΟ στα μέλη του δεν είναι η ισχυρότερη δυνατή, καθώς δεν προβλέπει «αυτόματη» είσοδο στον πόλεμο όλων των μελών του, σε περίπτωση επίθεσης εναντίον ενός. Προβλέπει ότι τα μέλη θα εισέλθουν στον πόλεμο σύμφωνα με τις συνταγματικές τους διαδικασίες – και τούτο επειδή το δικαίωμα κήρυξης πολέμου στο αμερικανικό πολιτικό σύστημα ανήκει στο Κογκρέσο, όχι στον πρόεδρο, και επομένως το Κογκρέσο πρέπει να συνεδριάσει για να λάβει τη σχετική απόφαση. Αυτό δημιουργούσε πάντοτε μεγάλη ανασφάλεια στους Δυτικοευρωπαίους, οι οποίοι δεν ήταν ποτέ σίγουροι ότι το Κογκρέσο δεν θα τους «εγκατέλειπε» σε μια κρίση. Και για τούτο, σε όλη τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, στην πρώτη γραμμή των δυνάμεων προκαλύψεως του ΝΑΤΟ, στο Κεντρικό Μέτωπο στη Γερμανία, τοποθετούνταν αμερικανικές μονάδες: έτσι ώστε, την πρώτη ημέρα μιας σοβιετικής επίθεσης, να σκοτωθούν αμερικανοί στρατιώτες και να υποχρεωθεί το Κογκρέσο να κηρύξει πόλεμο.

Η Συνθήκη που υπογράφηκε το 1949 προσέφερε μια εγγύηση πολιτικής υφής. Δεν συνοδευόταν από τη συγκρότηση μιας στρατιωτικής δομής, ενός αρχηγείου δυνάμεων Ευρώπης, από την εκπόνηση των αναγκαίων στρατιωτικών σχεδίων. Ολα αυτά δημιουργήθηκαν αργότερα, μετά την έναρξη του πολέμου της Κορέας το 1950, όταν οι Δυτικοί φοβήθηκαν πως η ΕΣΣΔ θα μπορούσε να εξαπολύσει μια ανάλογη επίθεση και στην Ευρώπη. Τότε, μετά το 1950-51, απέκτησε το ΝΑΤΟ τη στρατιωτική του δομή, η οποία όμως παρέμεινε σε όλη τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου συντριπτικά κατώτερης ισχύος σε σύγκριση με τις δυνατότητες του Ερυθρού Στρατού, της μεγαλύτερης χερσαίας στρατιωτικής δύναμης της εποχής.

Ηταν σε εκείνο το πλαίσιο, το 1952, που πραγματοποιήθηκε και η πρώτη διεύρυνση της συμμαχίας, με την είσοδο της Ελλάδας και της Τουρκίας. Οι δύο χώρες είχαν ζητήσει να ενταχθούν στο ΝΑΤΟ νωρίτερα, αλλά δεν είχαν λάβει θετική απάντηση, καθώς πολλοί συμμαχικοί παράγοντες δεν τις θεωρούσαν αναγκαίες για την άμυνα της περιοχής του Βόρειου Ατλαντικού. Ωστόσο, μετά την Κορέα, κρίθηκε αναγκαίο να συσταθεί μια «αμυντική περίμετρος» γύρω από την ΕΣΣΔ, και οι δύο χώρες, που ήλεγχαν την έξοδο από τη Μαύρη Θάλασσα, εντάχθηκαν τελικά στη συμμαχία. Ηταν η πρώτη φορά στην ιστορία της Ελλάδας που μετείχε ισότιμα σε μια συμμαχία με τις Μεγάλες Δυνάμεις της Δύσης. Αλλά η ιστορία του Ψυχρού Πολέμου έμελλε να είναι μακρά, και η πορεία του ΝΑΤΟ να γνωρίσει πολλές ακόμη διακυμάνσεις.

Ο Ευάνθης Χατζηβασιλείου είναι καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών