Η πανώλη, οι μασόνοι, οι τροβαδούροι

Η λέξη «Μεσαίωνας» υπήρξε και παραμένει πεισματικά ένας αρνητικός όρος. Οι λεγόμενοι Ουμανιστές του 14ου και 15ου αιώνα, περιορίζοντας τη λέξη «αρχαίοι» στους κλασικούς συγγραφείς της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και στους προκατόχους τους, τους οποίους θεωρούσαν πραγματικούς προγόνους τους, υποβίβαζαν ως κατώτερους τους συγγραφείς και λόγιους της ενδιάμεσης χιλιετίας (από το 500 ώς το 1500), ονομάζοντας εκείνη την περίοδο «Μέσοι Χρόνοι», παρεμβολή που είχε διαρρήξει τη συνέχεια μιας μοναδικής κληρονομιάς, κατάσταση που διόρθωσε η «Αναγέννηση», οπότε υποτίθεται ότι άρχισε η «νεότερη» ιστορία. Από τον 19ο αιώνα και μετά, οι «Μέσοι Χρόνοι» έγιναν «σκοτεινοί αιώνες» διακυβέρνησης, οικονομίας, εκκλησιαστικής εξουσίας και αυθαιρεσίας, κοινωνικής καταπίεσης, στίγμα περίπου της ευρωπαϊκής Ιστορίας. Οι φιλελεύθερες και σοσιαλιστικές ιδεολογίες και δόγματα απέδωσαν φυσικά φαινόμενα, όπως περιόδους ψύχους ή ξηρασίας, σε εγκληματικές αδιαφορίες γαιοκτημόνων, λιμούς και πανδημίες σε «φεουδάρχες», που είχαν τα μέσα να επιβιώσουν, ενώ οι φτωχοί ξεκληρίζονταν.

Πρόκειται για την επιθυμία που θέλει από την Ιστορία να προσφέρει ηθικά διδάγματα, περιόδους άξιες θαυμασμού, ήρωες και αχρείους, μια προσέγγιση που οριοθετεί, καλλιεργεί και επιβάλλει παρεξηγήσεις. Αυτές μελετά και αποχρωματίζει ο Κρις Γουίκαμ (1950), o κατ’ εξοχήν διεθνώς αναγνωρισμένος ερευνητής της Μεσαιωνικής Ιστορίας, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμπιγχαμ (1995-2005), ομότιμος καθηγητής της Οξφόρδης, εταίρος της Βρετανικής Ακαδημίας, από την οποία βραβεύτηκε το 2004. Εχει στο ενεργητικό του μια δωδεκάδα συγγραμμάτων και πλήθος διεπιστημονικών πραγματειών και μελετών για την ευρωπαϊκή Ιστορία, Οικονομία, Κοινωνιολογία, Πολιτική της περιόδου 500-1500.

Η πρώτη φράση της παρούσας έκδοσης είναι: «Το βιβλίο αυτό έχει να κάνει με την αλλαγή». Και η αλλαγή ήρθε με την κατάρρευση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας το 500, η οποία άφησε πίσω της πυκνό δίκτυο οδών πρόσβασης σε στρατηγικά σημεία από τη Μεσόγειο ώς τη Γερμανία, από τον Δούναβη ώς τον Ρήνο, σύστημα πολιτικής και στρατιωτικής εξουσίας πόλεων και επαρχιών, αρχές δικαίου που διαμόρφωναν ήθη και συναισθήματα τιμής, πίστης, συμπεριφορών. Πέραν της Γερμανίας ζούσαν «βάρβαροι», που επέδραμαν κατά κύματα στον Νότο, έφτασαν ώς την Αλγερία και το σημερινό Μαρόκο, οργάνωσαν όμως τα βασίλειά τους ως Καίσαρες και Αύγουστοι. Αυτές οι εξελίξεις κατακερμάτισαν την ευρωπαϊκή Δύση σε ασταθείς μικρές επικράτειες, οι οποίες, σε διαρκή ένταση μεταξύ τους, προχώρησαν αργά σε υποτυπώδεις κρατικές οντότητες. Στην Ανατολή, από τα παράλια της Αδριατικής και τη Σικελία ώς τα ενδότερα της Μικράς Ασίας και ώς τη Βόρεια Αφρική, το Βυζάντιο – Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία – απέκρουσε πολυάριθμες βαρβαρικές επιδρομές από όλα τα σημεία του ορίζοντα και η ιστορική παρουσία του επί έντεκα αιώνες παραμένει ένα ιστορικό περίεργο αντοχής, που η συμβολή του στην εξέλιξη της Δύσης εξακολουθεί να είναι ανεπαρκής. Οι ιστορικοί αποδέχονται ότι μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης, η Ευρώπη ήταν πια αυτό που υπάρχει ώς σήμερα.

Εκκλησία και Ισλάμ

Η χιλιετία 500-1500 ήταν άραγε γεγονότα δίχως αλληλουχία, μέρος μιας τυχαία επιλεγμένης μακράς ιστορικής περιόδου; Είναι δυνατό μια χιλιετία να είναι «σκοτεινή» από την αρχή ώς το τέλος της; Αυτή αντιμετώπισε κατά σειρά τη ρωμαλέα εμφάνιση και άνοδο του Ισλάμ, έστεψε το 800 τον Καρλομάγνο αυτοκράτορα στη Ρώμη, αυτόν που πρώτος ενοποίησε το μεγαλύτερο μέρος της Δυτικής Ευρώπης και έδωσε ώθηση σε  πολιτικές και πνευματικές δραστηριότητες εντός της Καθολικής Εκκλησίας. Αυτή παρακολούθησε και εξάπλωσε τον χριστιανισμό (η τελευταία χώρα που εκχριστιανίστηκε ήταν η Λιθουανία το 1348), αποκέντρωσε την πολιτική εξουσία, κέρδισε δημογραφική και οικονομική ανάπτυξη από τον 10ο ώς τον 13ο αιώνα, ανασυγκρότησε την πολιτική και θρησκευτική συνάφεια κατά τον 12ο και 13ο αιώνα, υπέφερε από την πανώλη (τον Μαύρο Θάνατο), όπου υπολογίζεται ότι χάθηκε ο μισός πληθυσμός της Δύσης, ανέπτυξε την ευρύτερη ενεργό λαϊκή συμμετοχή στη δημόσια σφαίρα μέσω συνελεύσεων, «συνάξεων» και «βουλών». Συνδετικός κρίκος όλων αυτών των σημείων καμπής ήταν ένα σύνολο διαρθρωτικών εξελίξεων, στηριγμένων στη μεταβολή των πόρων της διοίκησης από τη φορολογία στη γαιοκτησία και τανάπαλιν, από τη χρήση της γραφής και της μνήμης (διά της αρχειοθέτησης) στην πολιτική κουλτούρα, από την εμφάνιση και επίπονη ανάπτυξη της επιστήμης, από τη δημιουργία πανεπιστημίων και σχολών γνώσης για τη μεταβίβαση εμπειριών και μυστικών τέχνης.

Η σπουδαιότερη συμβολή του Μεσαίωνα στον πολιτισμό είναι ίσως η ανακάλυψη των φακών όρασης, τα «ματογυάλια», που επέκτειναν τον επαγγελματικό βίο του «μάστορα» και του πρόσφεραν περισσότερο χρόνο για την πρακτική εκπαίδευση των βοηθών του. Τότε οι «συντεχνίες», τότε οι χτίστες (μασόνοι) των καθεδρικών ναών, τότε η μουσική των τροβαδούρων και τρουβέρων, η άνθηση της ζωγραφικής και η ανακάλυψη της προοπτικής. Τότε, ο Αλφόνσος ο Σοφός (1221-1284), που «παρατούσε το στέμμα για τον αστρολάβο και ξεχνούσε τη Γη για τον Ουρανό», αφήνοντας τους μέχρι σήμερα σε ισχύ «Αλφόνσειους Πίνακες» για τη θέση των αστέρων και τη διάρκεια του έτους, ακριβέστερη από το Γρηγοριανό Ημερολόγιο, που χρησιμοποιούμε.

Η «νεωτερικότητα»

Η άνοδος της Δύσης, η κόπωση του Βυζαντίου

Ο Μεσαίωνας υπήρξε η μακρότερη ίσως περίοδος συμβατότητας του ανθρώπου με τις υποχρεώσεις του, ενισχυόμενες από φόβους, δεισιδαιμονίες, συνομιλίες με τον κόσμο του Ουρανού και την άβυσσο του Αδη. Ενας κόσμος προτύπων δίκαιου ηγεμόνα, ιππότη, καλού καγαθού, τιμωρού της αδικίας, με αυταπάτες λύτρωσης και σωτηρίας διά της προσκύνησης, της νηστείας, της αγιότητας, του μοναχισμού. Ενας κόσμος οργιαστικών γιορτών και ακολασίας στη διάρκεια θρησκευτικών εκδηλώσεων, ενός λόγου αβασάνιστα προκλητικού, αν θυμηθούμε τα Carmina Burana, τα αμέτρητα άσεμνα ποιήματα και αφηγήματα που κυκλοφορούσαν σε φτηνές «φυλλάδες» ή παίζονταν στους δρόμους από πλανόδιους θεατρίνους. Η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία – το Βυζάντιο – χάνοντας τις ανατολικές επαρχίες του από τους Αραβες, αντιμετωπίζοντας αποσχιστικές εξεγέρσεις κατά τον 12ο αιώνα, προσπαθώντας να διατηρήσει την ακεραιότητα των εδαφών του, υπέκυψε στην κόπωση. Αντίθετα, το μωσαϊκό των κρατικών μορφωμάτων της Δύσης, απολαμβάνοντας το σφρίγος της άνδρωσής του, άλωσε την Κωνσταντινούπολη το 1204, κατέλαβε τους Αγίους Τόπους, απέκτησε πόλεις-μητροπόλεις, εισήλθε στην εποχή της προόδου και ανάπτυξης, στη «νεωτερικότητα». Ο Κρις Γουίκαμ παραδίδει μια ρέουσα αφήγηση, με θαρραλέα συμπεράσματα, στηριγμένος σε εκτεταμένη βιβλιογραφία (30 σελίδων!).

Chris Wickham
«Η Μεσαιωνική Ευρώπη»
Μτφ. Χρήστος Γεμελιάρης, εκδ. Αλεξάνδρεια, 2018, σελ. 464
Τιμή: 31,80 ευρώ