Σλοβακικές παρεξηγήσεις

Η αναπάντεχη νίκη της δικηγόρου και ακτιβίστριας κατά της διαφθοράς Ζουζάνα Τσαπούτοβα στις προεδρικές εκλογές της Σλοβακίας έχει προκαλέσει ευφορία στον φιλοευρωπαϊκό διεθνή Τύπο. Η επιτυχία της προοδευτικής Τσαπούτοβα σε μια χώρα της υπερσυντηρητικής συμμαχίας του Βίζεγκραντ εμφανίζεται και ως «νίκη κατά του λαϊκισμού» και θρίαμβος των «ευρωπαϊκών αξιών». Μια πιο προσεκτική ματιά όμως δείχνει ότι τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα από τα απλουστευτικά σχήματα στα οποία ο διεθνής Τύπος συχνά αρέσκεται.

Πρώτον, είναι παράδοξο ότι η νίκη της Τσαπούτοβα εμφανίζεται ως νίκη κατά του «λαϊκισμού». Η Τσαπούτοβα οικοδόμησε την εκστρατεία της πάνω σε μια αντισυστημική ρητορική, καλώντας την κοινωνία των πολιτών να κινητοποιηθεί απέναντι σε ένα διεφθαρμένο πολιτικό σύστημα. Ούσα υποψήφια χωρίς ουσιαστικά κομματικό χρίσμα ή στήριξη, η Τσαπούτοβα χρησιμοποίησε κατ’ εξοχήν λαϊκιστική ρητορική – «ο λαός ενάντια στο σύστημα» – για να επιτύχει τη νίκη της.

Στην πραγματικότητα, αυτός είναι άλλος ένας κρίκος στην αλυσίδα διαδοχικών εκλογικών αποτελεσμάτων στην Ευρώπη τα τελευταία χρόνια όπου το παραδοσιακό σύστημα ηττάται από πολιτικά outsiders. Ανεξάρτητα αν νικητής είναι κάποιος αριστερός ριζοσπάστης (Τσίπρας, Κόρμπιν), ο αντιμεταναστευτικός εθνικισμός (Brexit, Σαλβίνι) ή φιλελεύθεροι τύπου Μακρόν ή Τσαπούτοβα, ο κοινός παρονομαστής είναι η κυριαρχία του αντικαθεστωτικού μηνύματος – αυτού που συμβατικά αποκαλούμε «λαϊκισμός» – ως συστατικό στοιχείο πολιτικής επιτυχίας.

Δεύτερον, η ευρω-ευφορία που προκάλεσε η νίκη της Τσαπούτοβα είναι περίεργη αν αναλογιστούμε ότι στον δεύτερο γύρο των εκλογών αντίπαλός της ήταν ο επί δεκαετία αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Μάρος Σέφτσοβιτς! Οσο και αν ο φιλικός προς την ΕΕ Τύπος προσπαθεί να οικειοποιηθεί την επιτυχία της Τσαπούτοβα, η νίκη της επί του Σέφτσοβιτς αναδεικνύει το σημαντικό πρόβλημα της ΕΕ στην Ανατολική Ευρώπη: το γεγονός ότι στα μάτια των πολιτών εκεί η ΕΕ φαίνεται στην καλύτερη περίπτωση ως άπραγος παρατηρητής, και στη χειρότερη ως συμμέτοχος, στις παράνομες δραστηριότητες διεφθαρμένων πολιτικών ελίτ.

Από την αδυναμία της να χαλιναγωγήσει τον Βίκτορ Ορμπαν στην Ουγγαρία και την έκρηξη της διαφθοράς στη Βουλγαρία και στη Ρουμανία στα χρόνια μετά την ένταξή τους μέχρι τη νομιμοποίηση που παρέχει στους διαφόρους αυταρχικούς και διεφθαρμένους ηγέτες των Δυτικών Βαλκανίων, η ΕΕ έχει μετατραπεί σε μέρος του πολιτικού προβλήματος της μετακομμουνιστικής Ευρώπης. Η εμπιστοσύνη που έδειξαν οι σλοβάκοι πολίτες στην Τσαπούτοβα αποδεικνύει ότι σε αυτές τις χώρες η έλξη των ευρωπαϊκών αξιών παραμένει μεγάλη. Το ερώτημα είναι αν οι πολίτες αυτών των χωρών έχουν πια την υπομονή να προσβλέπουν στην ΕΕ ως ενσάρκωση αυτών των αξιών και μοχλό πίεσης για πολιτική αλλαγή στις χώρες τους.

Ο δρ Αγγελος Χρυσόγελος είναι ερευνητής στο Weatherhead Center for International Affairs του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ.